وظيفه نظام آموزشي ايجاد و انتقال رفتارها و نگرشهاي مطلوب و مورد نياز جامعه و فراگيران از طريق برنامههاي درسي با هدايت معلمان است.
در نظام كنوني ما تأكيد بر مواد و محتواي درسي نسبت به ساير مؤلفههاي آموزشي بيشمار است و «كتاب درسي يكي از مهمترين مراجع و منابع يادگيري دانشآموزان محسوب ميشود و يكي از مهمترين نقشها را ايفا مينمايد به عبارت ديگر در كشور ما بيشتر فعاليتهاي آموزشي در چارچوب كتاب درسي صورت ميگيرد» در نظام آموزش و پرورش رسمي ما، فعاليتهاي سازمان نهضت سوادآموزي به لحاظ مخاطب كمسواد و بيسواد كه رقم قابل توجهي از جمعيت 10 سال به بالا كشور را شامل ميشود از اهميت خاص و قابل توجهي برخوردار است.
محمدرضا رضايي
تحقيقات نشان داده كه سوادآموزي در توسعه اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، ديني و سياسي اثر مثبت داشته است كه در اين ميان سهم منابع و كتابهاي آموزشي را نبايد ناديده گرفت. محتواي كتابهاي آموزشي بزرگسالان نقش حياتي در بهبود زندگي آنها دارد و اگر در ارتباط با مسائل و نيازهايشان باشد مورد استفاده قرار گرفته و عملاً مؤثر خواهد بود. آموزش سوادآموزان زماني نقش خود را خوب ايفا ميكند كه محتواي آموزش تدوين شده دربرگيرنده اهداف برنامه درسي باشد.
سازمان نهضت سوادآموزي نيز براساس مصوبه هشتصد و سي و سومين جلسه شوراي عالي آموزش و پرورش موظف به اجراي ساختار جديد (مرحله اول آموزش بزرگسالان) شد؛ اين مرحله در سه عنوان دوره تعريف شده است: 1ـ?دوره سوادآموزي 2ـ دوره تحكيم سواد 3ـ دوره انتقال
اولين دوره از مرحله آموزش بزرگسالان (دوره سوادآموزي) به منظور دستيابي افراد بزرگسال به حداقل سواد است كه به منظور تحقق اهدافي مبنيبر: كسب مهارت خواندن و نوشتن ـ فهم و درك متون ساده فارسي ـ انجام محاسبات رياضي در حد چهارعمل اصلي ـ آشنايي با قرآن و كسب مهارتهاي اوليه روخواني قرآن ـ آشنايي بيشتر با معارف ديني و فرهنگ اسلامي به ميزان حداقل 400 و حداكثر 500 ساعت آموزش طراحي و اجرا ميشود. براي تحقق اهداف فوق در اين دوره، دو عنوان كتاب [سوادآموزي جلد(1) و (2)] طراحي و در چرخه فرآيند آموزش قرار گرفته است.
به منظور تعيين ميزان مناسب بودن محتواي تعيين شده براي فراگيران بايد محتوا مورد ارزشيابي قرار گيرد و از جنبههاي مختلف تحت عنوان تحليل كتب درسي بررسي شود. يكي از اين جنبهها اهداف برنامه درسي دوره سوادآموزي است كه در قالب دو كتاب تدوين شده است.
به منظور تعيين ميزان كفايت و پوشش محتواي تعيين شده براي سوادآموزان نيز لازم است محتواي اين دوره مورد ارزشيابي قرار گيرد، هرچه ميزان انطباق محتواي كتابهاي درسي با اهداف تعيين شده بيشتر باشد توفيق تحقق اهداف دوره بيشتر خواهد بود. در اين راستا پژوهش حاضر در صدد است محتواي دورهي سوادآموزي را در راستاي كفايت و پوشش اهداف برنامه درسي دورهي سوادآموزي براي كتابهاي تازه تاليف بررسي كند. بنابراين پژوهشگر به دنبال پاسخگويي به اين سؤال است كه: آيا محتواي كتابهاي دوره سوادآموزي اهداف پيشبيني شده اين دوره را پوشش ميدهد؟
بحث و نتيجهگيري:
نتايج حاصل از پژوهش نشان ميدهد كه طبق نظر آموزشياران شهر تهران كتابهاي دوره سوادآموزي با اهداف مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش انطباق دارد و تفاوت بين كتابهاي اين دوره از نظر توجه به اهداف از پيش تعيين شده (مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش) براي اين دوره معنادار است. همچنين اندازه اثر حاصل از ميانگين محاسبه شده و مقايسه شده 9 پرسش پژوهش به شكل معنيداري نشان ميدهد كه محتواي اين دوره اهداف دانشي، نگرشي و مهارتي در حيطه خواندن و نوشتن، حساب كردن، روخواني قرآن و آشنايي با معارف اسلامي و احكام (كتابهاي دورهسوادآموزي) را در حد زيادي پوشش ميدهد.
بطور كلي اين نتيجه به مفهوم آن است كه:
1 ـ برنامه درسي دوره سوادآموزي مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش، منطبق با نيازها و علايق سوادآموزان تهيه و تدوين شده است. زيرا بيشتر جامعه نمونه «آموزشياران» هدفهاي آموزشي اين دوره را متناسب با علايق و نيازهاي مخاطبان خود دانسته و در پرسشنامه به محتواي منطبق بر هدفها گزينههاي بالاتر از حد متوسط را انتخاب كردهاند.
2 ـ محتواي آموزشي كتابهاي سوادآموزي منطبق بر هدفهاي آن دوره «مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش» تأليف شدهاند كه نشانگر توجه مولفان كتب به هدفهاي آموزشي است به عبارت ديگر مولفان كتابها هدفنگر بودهاند.
3 ـ هرچند كه در سوابق و اسناد موجود و اظهارات دستاندركاران تاليف كتابهاي درسي سوادآموزي به اعتبار بخشي برنامه درسي اشاره نشده است ولي با توجه به نتايج اين پژوهش به نظر ميرسد كه اين مهم اتفاق افتاده است.
4 ـ از جمله دلايل متقن كه ميتوان بر روي نتايج اين پژوهش تاكيد كرد؛ فرايند تهيه برنامه درسي و تاليف كتابها در چارچوب مراحل تهيه و تدوين توليد مواد آموزشي بزرگسالان توصيه شده از سوي يونسكو است كه در بررسيهاي به عمل آمده از اسناد و سوابق كار و اظهارات دستاندركاران حوزه تاليف به دست آمده است.
5 ـ نكته مهم ديگري كه بر نتايج اين پژوهش تاثيرگذار بود، فرايند اجراي آزمايشي محدود و گسترده و اعتبار بخشي كتابها پس از هر مرحله اجراست كه اصلاحاتي را در محتواي آموزشي رقم زده است. «به استناد بررسي سوابق و اسناد مربوطه به اعتبار?بخشي در حوزه تأليف».
6 ـ بطور كلي پژوهشهاي انجام گرفته درخصوص ساير كتابهاي آموزشي در حوزه سوادآموزي غالباً تحليل محتوا به روش ويليام رومي است كه بيشتر به سطح خوانايي محتوا، ضريب درگيري، ساختار فيزيكي، ساختار محتوايي، ويرايش فني، اصول سازماندهي محتوا پرداخته شده است و پژوهشي در مورد تحليل محتواي كتب سوادآموزي از منظر كفايت و پوشش محتوا براي اهداف پيشبيني شده دوره سوادآموزي انجام نگرفته است.
هر پژوهشي بر نكته خاصي تاكيد ورزيده و برخي نكات را ناديده گرفتهاند و در واقع تحليلي مبتني بر هدف صورت نگرفته است. هرچند كه در نتايج آنها بر تهيه و توليد مواد آموزشي متناسب با ويژگيهاي مخاطبان، اهداف آموزشي دورهها و رعايت اصول تهيه و تدوين محتواي بزرگسالان تاكيد شده است.
7 ـ براي نمونه، سعيدي (1385) در پژوهشي با عنوان «بررسي اثر بخشي و مطلوبيت كتابهاي طرح آزمايشي دوره مقدماتي در مقايسه با كتابهاي قبلي» به اين نتيجه رسيد كه در هر سه كتاب مورد بررسي ضريب درگيري در خصوص ارائه دانستنيها، تقويت مهارتها، همخواني متن با تصاوير، همخواني متن با نياز سوادآموزان، متناسب بودن پرسشها با توانايي سوادآموزان، مشاركت سوادآموزان در يادگيري، كيفيت تصاوير، مناسب بوده و ارزيابي آموزشياران در خصوص دو كتاب رياضي و خواندن و نوشتن در مقايسه با كتابهاي قبلي بسيار مثبت بوده است.
ميزان يادگيري سوادآموزان چه در مشاهده حضوري، مصاحبه و چه در مقايسه نمرات گروه آزمايشي (آنهايي كه با كتاب جديد آموزش ديدند) و گواه (آنهاييكه با كتاب قبلي آموزش ديدند) با كتاب جديد بهتر و مؤثرتر از كتاب قبلي بوده است.
8 ـ از بررسي پژوهشهاي انجام گرفته چنين استنباط ميشود كه در گذشته كتابهاي سوادآموزي فاقد برنامه درسي بوده است و در آنجا رويكرد، اهداف و فرآيند تاليف محتواي آموزشي بزرگسالان به صورت مستند ارائه نشده است كه محققان بتوانند محتواي آموزشي را با آنها تطبيق يا تحليل محتواي كتب سوادآموزي را از منظر كفايت و پوشش محتوا براي اهداف پيشبيني شده دورهها مورد پژوهش قرار دهند. اين پژوهشها بيشتر مبتني بر نيازها بوده است.
9 ـ از جمله دلايل در خصوص بند 8 ميتوان به اظهارات مديران ارشد سازمان مبني بر اينكه نخستين برنامه درسي مصوب در حوزه سوادآموزي در سال 89 تدوين و به تصويب شوراي عالي آموزش و پرورش رسيده است؛ اشاره كرد.
اين پژوهش در سال 1392 در سازمان نهضت سوادآموزي انجام شده است. در اين جا وظيفه داريم از همفكري و همكاري آقايان نامجومنش، نوايي و رياحي مديران و كارشناسان ارشد سازمان كه در شكلگيري اين مهم نقش ارزنده داشتهاند تشكر كنيم.
2 كارشناس ارشد برنامهريزي درسي در نهضت سوادآموزي
منبع روزنامه اطلاعات -12 آبان 92
