مطالعه و کتابخوانی در کودکان

مطالعه و کتابخوانی در کودکان

نويسنده: علی بيرانوند

کارشناسی ارشد کتابداری و عضو علمی دانشگاه پيام نور مرکز جهرم

چکيده

آدمی در دوران کودکی به علت عدم داشتن شناخت کافی از جهان پيرامو ن ، بيشتر تحت تاثير شرایط محيط اطرافش قرار می گير د . با این توصيف می توان به

اهميت نقش خانواده و محيط های یادگيری چون مدارس در شکل گيری شخصيت کودک اشاره کرد. در اين مقاله، ضمن بررسی برخی عوامل بازدارنده مطالعه

در بين کودکان به عوامل تاثير گذاردر ایجاد علاقه به کتابخوانی و مطالعه اشاره مي شود.

مقدمه

کودک برای پيدا کردن پاسخ س ئوالات خود وابسته به منابع اطلاعاتی است که از جمله این مناب ع می توا ن به

اعضای خانواده، معلم، کتاب و رسانه های دیگری همچون تلویزیون اشاره نمود. طبق تحقيقات انجام شده کودکان باید با

مطالعه و کتابخوانی انس بگيرن د و در اصل عادت به مطالعه در دوران کودکی صورت گير د . باید عشق و لدت از خواندن در

روح و روان کودکان ریشه دوان د . موکهرجی معتقد اس ت مطالعه همچون سایر فعاليتهای انسانی، تا حد زیادی تحت تاثير

دگرگونی های اجتماعی قرار گ ر فته است . به همين دليل به گونه ای با کتاب بيگانه اند که هيچگونه رغبتی به مطالعه و

خواندن ندارند (موکهرجی، ١٩۶٨ ، ص ۴٨ ). بدون شک مجموعه عوامی که باعث ایجاد علاقه به مطالعه و کتابخوانی می

شوند را باید شناخت و با ارائه راه حلهای مناسب در حل مشک ل تلاش کر د. نقش نظ ام آموزشی در گسترش فرهنگ

مطالعه و کتابخوانی انکار ناپذیر است. سيستم آموزشی نقش مهمی در شکل گيری شخصيت افراد به خصوص در دوران

کودکی و نوجوانی دار د . تا آنجا که م ی تواند آنچه فرد در خانواده تحت تاثير اعضاء آن یاد گرفته، به کلی تغيير دهد یا

اصلاح کند .متاسفانه در نظام آموزشی فعلی به علت اهميت ندادن به کتابخانه های آموزشی و نداشتن کتابخانه های

مناسب برای برقراری ار تباط بين منابع مطالعاتی و کودکان، این فرایند “علاقه مند کردن کودکان به مطالع ه ” هنوز به

.( عنوان حلقه مفقوده نظام آموزشی به چشم می خورد (بيرانوند، ١٣٨٧

قبل از پرداختن به عوامل ایجاد علاقه مندی دانش آموزان به مطالعه، بهتر است عوامل بازد ارنده این فرایند را بررسی

کنيم. بررسی عوامل بازدارنده ا ین فرصت را می دهد تا با شناخت نقاط ضعف، به رفع آنها پرداخته شد ه و نقاط قوت را

نيز در راستای آنها پيش روند.

تعاریف

روندی است که از به کار گيری ذهن و به منظور » مطالعه: بررسی عميق و همه جانبه یک مقوله اس ت . به عبارت دیگر

دریافت اطلاعات، توجه دقيق و تجربه و تحقيق درباه هر موضوع، رویداد و پدیده صورت می گيرد و شامل خوب دیدن،

فرهنگ وبستر، )« خوب شنيدن و لمس کرد ن ، و چشيدن، تربه کردن، پرسش کردن و به دنبال پاسخها بودن می شو د

.( ص ١٨٠٨ ، نقل در قزل ایاق، ١٣٨٣

خواندن: می تواند به عنوان زیر مجموعه مطالعه باش د . عملی که در آن دیدن، شناسایی کردن علائم نوشتاری، تبدیل

علائم نوشتاری به صوتی، درک مجموعه علائم و آواها و در نتيجه دک معنا ا ز آن حاص ل می شود؛ اما این درک ب ی هدف

صورت نمی گيرد و خوانندگ ان به قصد آموختن، زمانی برای آگاه شدن و گاهی هم به قصد لذت بردن و پر کردن اوقات

.(٢١ ، فراغت به آن روی می آورد که هر سه می تواند با هم دیگر همراه باشد ( قزل ایاق، ١٣٨٣

عوامل بازدارنده کودکان از مطالعه

اگر چه دانش آموزان فعالترین خوانندگان هستن د ، اما هيچ گونه ضمانتی برای تداوم خواندن آنها وجود ندار د

(اسکارپيت، ١٣۶٨ ،ص ١٣٩ ، نقل در قزل ایاق، ١٣٨٣،٢٣ ).به همين خاطر وظيفه ب ز رگسالان و مربيان کودکان تنها ایجاد

علاقه مندی در کودکان نيست، بلکه ت لا ش در تداوم این اشتيا ق به خوا ندن نيز به اندازه ایجاد علاقه م ندی مهم اس ت .

گاه عوامل بازدارنده ای وجود دارند که کودک را از ایجاد حس علاقه مندی به مطالعه باز می دارند و یا علاقه به وجود

آمده را به بی ميلی و گاهی نفرت از مطالعه تبدیل می کنن د . عواملی که در با ز دارندگی کودک نسبت به م طالعه موث ر

هستند به دو دسته درونی و بيرونی تقسيم می شوند ، هر چند که بسياری از عوامل دورن ی ریشه در عوامل بيرونی

بازدارندگی دارند.

عوامل درونی بازدارنده از مطالعه

از جمله این عوامل بازدارنده می توان به دو مورد عامل جسمي و رواني اشاره کرد:

عامل جسم ي: معلوليتها، و نقص عضوه ا باعث می شود تا کودک از انجام سایرتوانایی های لازم برای مطالعه کردن

بازداشته شود .کودکی که نقص بينایی دارد ، هرچند هم علاقه مند به مطالعه باشد، چنانچه با موانعی مانند نبود منابع

٢

به خطر بریل روبرو شود از مطالعه بازداشته می شود و علاقه نيز نم ی تواند به عنوان عامل یک فاکتور موثر درادامه

فعاليت او موثر باشد.

عامل روانی : نبود الگوی مناسب برای کودکان در زندگی، یکی از عوامل بسيار مهم در شل گيری شخصيت آنهاس ت .در

جامعه ای که بزرگسالان به مطالعه بهایی نمی دهند و یا آنرا امری بيهود برشمرده که وقت انها ر ا تلف می کند، چگونه

می توان انتظار داشت کودکانی تربيت شوند که به مطالعه و کتابخوانی بپردازند؟توجيهات کودکان برای فرار از مطالعه و

کتابخوانی،در بی فایده بودن، نياز نداشتن، وقت نداشتن و … خلاصه می شود که تماما ناشی از برداشتهای آنها از

.( رفتار افراد بزگسالان جامعه اطراف اوست (قزل ایاق، ١٣٨٣،٢٨

عوامل بيرونی بازدارنده از مطالعه

– کيفيت منابع چاپی : یکی از موانع جدی در مطالعه به ویژه در کودکان، بی کيفيتي منابع چاپی است که برای آنها

تهيه می شود. بديهي است آه خواندن غير موظف و داوطلبانه، امری است که شرایط خاص خود را طلب می کند. یکی

از این شرایط، داشتن محتوای با کيفيت است که نوعی کشش و علاقه مندی را در خواننده خود ایجاد نمای د . این

کشش و جاذبه در منابع چاپی زمانی بيشتر جلو ه گر می شود که مخاطبان آن کودکانی باشند که در منابع مورد

مطالعه، به دنبال پاسخ سوالات ذهنی خود باشند و در کنار اين حس پرسشگری، خواهان کمترین زحمت برای رسيدن

به پاسخ س ئوالات خود هستن د . علاقمندی آ نها برای درک مطالب از طریق تصویر، م و جب می شود تا بيشتر حجم

کتابهای کو دکان از تصاویر تشکيل شو د . پس می توان نتيجه گرفت که نداشتن تصاویر جالب و جذاب و همچنين وج و د

. ( مميزی در کتابهای کودکان می تواند به عنوان عامل بازدارنده ای در مطالعه و کتاب خوانی به شمار آید (همان ، ٢٩

– عدم وجود کتابخانه در مدارس : به عنوان اولين شرط، باید پذیرفت که وجود محيطی به نام کتابخانه، هرچند کوچک

بوده و از لح اظ منابع نيز فقير باشد، می ت و اند نقطه شروع مناسبی به شمار آی د . تدارک کتابخانه های مناسب برای

کودکان ، حق طبيعی آنها در نظام آموزشی اس ت .در دنيای امروز که دسترسی به کتابخانه های دیجيتال و مبتنی بر

وب، کتابخانه های استاندارد و دارای منابع مناسب برای کودکان به عنوان زیر ساخت لازم برای فر ه نگ ساز ی در نظام

آموزشی به شمار می آید، دیگر بحث در مورد وجود کتابخانه ، آ ن هم در شکل ابتدایی آن در مدارس، تنها تکرار مکررات

است.اما با انی وجود بازهم شاهد مدارسی هستيم که یا کتابخانه ندارند و یا فضایی را به منظور رفع مسئوليت به

عنوان کتابخانه در محيط مدرسه تعریف کرده اند که بيشتر به انبار کتابهای بلا استفاده شبيه است تا کتابخانه پویا و موثر

در آموزش کودکان.

– نبود کتابدار متخصص در کتابخانه : نداشتن کتابدار متخصص در کتابخانه های مدارس، استفا د ه از دانش آموزان به

عنوان متصدی کتابخانه در ساع ت های آزاد، و سپردن م سئوليت اداره کتابخانه به صورت پار ه وقت به یکی از مربيان

مدرسه که در بخ ش های دیگر کارایی ندار د ، به معن ي بي توجهي به مسئله مطالعه و کتابخوانی در م د ارس است . در

جایی که مطالعه و فرهنگ کتابخوانی کم اهميت فرض می شود ، چگونه می توان از رشد سواد و گسترش فرهنگ

مطالعه صحبت کرد؟

– نداشتن الگوی مناسب در خانواد ه : فرهنگ پذیری از اطرافيان در دوران کودکی پایه و اساس شکل گيری شخصيت

او است. شخصيت کودک مانند ما د ه خامی است که قدرت شکل پذیری در هر قالبی را دار د . وجود الگوی مناسب در

محيط زندگی و مدرسه می تواند در شکل گيری قالب ش خ صيتی کودک بسيار موثر باش د . کودک در خانواده از والدین

خود و در مدرسه از معلم و دوستا ن خود بيشتریت تاثيرپذیری را دار د و چنانچه اعضای خانواده در طی روز مدت زمانی را

به مطالعه بپردازند و یا با خواندن کتابهای مورد علاقه کودک صرف کنند، در علاق ه مند کردن او به م ط العه و کتابخوانی گام

موثری را برداشته اند.

– جایگزیني رسانه های تصویری به جای کتا ب : تردیدی نيست که در عصر ارت ب اطات و رسانه های الکرتونيکی

نمی توان از کودان انتظار داشت به ان د ازه نسلهای گذشته خود را مقيد به کتاب و مطالب چاپی نماین د . از طرفی ، هنوز

وجود کتاب به عنوان رسانه ای فراگير و ارزان در آموزش کودکان و نوجوانان ضرورتی انکاز ناپذیر اس ت .حضور کتاب های

چاپی در کلاسهای درس در کنار وسایل و آموزشهای الکترونيکی و مبتنی بر وب هوز جایگاه این رسانه را در آمزش و

در بين کودکان حفظ کرده اس ت . متاسفانه در قبال حضور رس انه های الکترونيک ی ، نگرشهای افراطی وجود دارد که

استفاده از این تجربيات نو ظهور را بسيار زودتر از آنچه تصور شود به صورت یک فرهنگ اجتماعی در آورده است . آنچه در

بين خانواده ها و یا حداقل تجربيات روزمره خودمان به چشم می خورد، فرهنگ اشتباه تماشای تلویزیون و یا فيلم های

کارتونی است که توسط والدین بر ای سرگرم کردن کودک و به قولی راحت شدن از سوالات مکرر او رسيدن به آسودگی

خيالی است که در خان و اده های امروزی به چشم می خور د . پدر و مادری که بخش اعظم وقت خود را صرف کار کرده اند،

دیگر انرژی جهت سرگرم سازي کودک با کتاب و مطالعه ندارند و ترجيح م ی دهند که کودک خود را با برنام ه های

تلویزیونی سرگرم کنن د . البته استفاده از این رسانه ها جزء لاینفک نظام آموزشی نوین به شمار می آین د ، اما باید توجه

داشت که تمام وقت کودک نباید صرف تماشای تلویزیون شود و از عادت به مطالعه و کتابخوانی غفلت شود.

عوامل ایجاد علاق همندی کودکان به مطالعه از جمله عواملی که در ایجاد علاقه به مطالعه در کودکان موثرند می تواند به موارد زیر اشاره کرد:

– استفاده ا ز ادبيات خاص کودکا ن : ادبياتی که بتواند جذاب و پویا باشد و کودک را به مطالعه جذب کند یکی از عوامل

موفق در بالا بردن روحيه کتابخوانی در کودکان اس ت .همچنان که در فرهنگنامه کودکان آمده است : ” ادبيات کودکان

نوشته ها و سرودهایی هستند که ارزشادبی یا هنری دارند ، و شامل بخشی از فرهنگ شفاهی عامه مانند :

لالایی ها، متل ها، قصه ها، داستانها، نمایشن م اه ها، شعرها و همچنين نوشته های غير داستانی در زمينه دین، دانش

اجتماعی، علم و کاربردهای آن ، هنر و سرگرمی که هدف آن آموزش مستقيم نباشد، می شو د . سه ویژگی برجسته

ادبيات کودکان عبارتند از:

الف- به رشد شخصيت خواننده کمک می کند و به این نکته توجه دارد که دوران کودکی و نوجوانی مهمترنی دوران

شکل گرفتن و پرورش احساس و اندیشه است.

ب- ادبيات کودکان با درک و فهم، زبان و بيان و تخيل و تجربه های کودکان متناسب است.

ج- تصویر در ادبيات کودک اهميت بالایی دارد و هميشه بخشی از پيام توسط تصاویر منتقل می شو د .(فرهنگنامه

.( کودکان . نوجوانان، ١٣٧١

آنچه باعث اهميت بسيار ادبيات کودک می شود از چند بعد قابل زير ملاحظه است:

٣

• پرورش شخصيت فردی و اجتماعی کودک

• در بر داشتن نکان آموزنده اجتماعی و اخلاقی

• افزایش مهارتهای یادگيری.

• آشنایی بيشتر کودک با تجارب و آموخته های دیگران

• افزایش علاقه به خواندن و مطالعه

• پرورش ذوق و سليقه در کودکان.

• ایجاد تفکر انتقادی و استنباطی در کودک

مطالعه و کتابخوانی باعث بالا بردن اطلاعات عمومی کودک و درک بهتر آنها از کتب درسی می شو د . کاربرد وازگان و

معانی خاص آنها در جملات گوناگون باعث می شود تا کودک ار تک کاربرد بودن واژ هها رها شده و بتواند مفاهيم گوناگون

را بهتر درک کن د . تصویر سازی در ذهن کودکان ماندگاری بيشتری دارد و به همين دليل سعی می شود تا بخش عمده

فضای کتاب کودکان به تصاویر اختصاص یابد.

– خانواده: محيط خانه و خانوداه یکی از عواملی است که باعث ایجاد عادت به مطالع ه در کودکان می شو د .

تاثير پذیری کودکان از اعضای خانواده با خواندن قصه ها و داستانهای کودکانه از سوی آنها، باعث ایجاد علاقه به کتاب و

مطالعه در کودک می شو د . فراموش نکنيم که کودکان آینه رفتار افراد خانواده خود هستند و رفتار اعضای خانواده بيشتر

.( از هر عامل دیگری در ایشان تاثير گذار است (شهرآرای، مهناز، ١٣۶٢

همان طور که در نظریه های آموزشی از تجهيزات کمک آموزشی مانند فيلمهای آموزشی به عنوان ابزارهای انتقال

دانش یاد شده باید موانع موجود در بکارگيری این ابزارهای نيز یادآوری شو د . امروزه به غلط خانواده ها استفاد ه از

فيلمهای کارتونی را جایگزینی برای مواد کمک آموزشی قرار داده و از طرفی برای دور کردن کودک تحت عنوانهای

مختلف مانند : مشغوليتهای زیاد والدین، سرگرم کردن کودک، عدم همبازی شدن کودک با دیگر همسالان خود در محيط

های بيرون از خانه … اقدام به استفاده از این رس انه ها کرده که در اغلب موارد تاثير منفي آن بيشتر از جنبه آموزشی

خواهد بود .حرکات، الفاظ و تکيه کلامهای رایج در بين کودکان امروزی تاثير پذیری آنها از شخصيتهای کارتونی است که به

اشتباه توسط خانواده ها به عنوان جایگزین کتاب و مطالعه شده است.به همين دليل تاثيری که خانواده با رفتار خود می

.( تواند بر روی شخصيت کودک بگذارد به مراتب بيشتر از سایر عوامل است (لاریک، نانسی، ١٣٧٢

– کتابخانه های مدار س : امروزه با روند تعليم وتربيت جدید، کتابخانه از ابزارهای ضروری تدریس اس ت . تاکيد بر اصل

دانش آموز محوری در نظام آموزشی جدید به جای معلم محوری، باعث اعتبار بخش به کتابخانه های مدارس به عنوان

محلی برای تامين نيازهای اطلاعاتی انها در امر اطلاع یابی شده است . کودک امروز در مدرسه دیگر حافظ اطلاعات

متقل شده از سوی معلم خود نيست و او خوا به دنبال پاسخی برای پرسشهای به وجود آمده در ذه ن خود است . در

.( این بين کتابخانه های مدارس از جمله عوامل موثر در علاقه مند کردن کودکان به مطالعه هستند (ميالاره، ١٣٧١

امروزه کشورهای پيشرفته اهم ي ت بسيار زیادی برای کتابخانه های آموزشگاهی خود قائل هستند و سرمایه گذاری

در این بخش را نه تنها هدر رفتن سرمایه نمی دانند بلکه معتق د هست ند که با شکوف ايي استعداد کودکا نشان این هزینه

ها به چرخه اقتصاد کشور باز می گرد د . فعاليتهای زیادی در این کشورها در جهت علاقه مند کردن کودکان به کتابخوانی

صورت گرفته و ارزشی که این کشورها برای کتابخانه های مدارس خود قائل شده اند گواه این ادعا است: انتشار کتاب

استانداردهای کتابخانه های مدارس و طرح نيروی انسانی برای اين کتابخانه ها از سوی انجمن کتابداران آمریکا،

تاسيس سازمان ملی کتابخانه های آمزشگاهی در کوبا، طرح ملی خواندن برای بهبود سطح خ واندن در هلند، تاسيس

کتابخانه برای مدارس ابتدای ی در سال ١٩٩٣ در ژاپ ن ، تخصيص بخش خدمات ویژه کودکان در کتابخانه های عمومی این

کشور، قانونی شدن کتابخانه های آموزشگاهی در استراليا که کتابخانه به عنوان یک مرکز آموزشی در قا لب مدرسه

قرار گرفته است از جمله این عملکردها است.

– کتابخانه های کودکا ن : هدف اصلی از ا یجاد کتابخانه های کودکان پاسخگویی به نيازهای کودکان و دسترسی به

منابع و مواد خواندنی اس ت . کتابخانه های کودکان محلی مناسب برای پاسخگویی به پرسشهای موجود در ذهن

کودکان است .کتابخناه کودکان با تهيه مواد و تجهيزات آموزشی مورد نياز کودکان می تواند محلی برای انتق ال آموزشهای

مورد نياز به کودکان و ع لا قه مند کردن آنها به مطالعه و کتابخوانی باش د . آنچه به عنوان وظيفه کتابدار در کتابخانه کودکان

بيشتر از سایر وظایف باید مد نظر قرار گيرد ارائه مطالب مناسب و معرفی کتابهای مفيد و مورد نياز کودک است.شاید به

نوعی بتوان کتابدا ر کتابخانه کودکان را یک کتابدار مرجع دانست که نيازهای را بررسی می کند و خ ود منبع مناسب را

پيشنهاد می دهد و چنانچه این پيشنهاد بجا و مناسب باشد در حرکت رو به جلوی کودک برای خواندن و ارتباط بيشتر او

با کتاب موثر و کارآمد باش د . تقابل کتابدار و منابع موجود در کتابخانه با روحيه پرسشگری کودک می تواند اولين جرقه

های علاقه مندی در وی را روشن کن د . کتابدار کتابخانه کودکان باید فردی صبور و علاقه مند با برقراری ارتباط با کودکان

باشد تا بتواند بيشترین تاثير را در روند علاقه مند کردن آنها به جا بگذار د . آنچه در تهيه منابع کتابخانه کودکان بيشتر باید

مورد توجه باشد، استفاده از وسایل کمک اموزشی از قبيل فيلمهای آموزش ی و کتب تصویر ی است زیرا همانطور که

.( تحقيقات نشان داده اند تقریبا ٧۵ % یادگيری از طریق حس بينایی کسب می شود (احدیان، ١٣٧٣

نتيجه گيری

آنچه امروزه به عنوان موانع باز د ارنده مطالعه در ميان کودکان عنوان م ی شود، ریشه در جایگزینی غير اصولی مواد و

منابع آموزشی دارد. نبود منابع در دنيای اطلاعاتی امروز مانند گذشته نم ی تواند عامل بازدارنده به شمار آید زی ر ا در

جایی که صحبت از انفجار اطلاعات و افزونگی اطلا عات است دیگر عنوان کرد ن کمبود منابع آموزشی چندان منطقی به

نظر نمی رسد.

امروزه باید تلاشها در سمت و سویی باشد تا در درجه اول اهميت، به کيفيت منابع آموزشی پرداخته شود و در

درجه دوم تناسب استفاده از منابع چاپی و الکترونيکی رعایت گرد د . صرف پيشرفتهای همه جانبه در مواد و منابع

الکترونيک، نمی توان کودک را به خواندن منابع الکترونيک واداشت و او را از مواد سنتی و چاپی دور کر د . تلاش در زم ي ن ه

تکامل مواد و منابع نوظهور در امر آموزش و تربيت کودکان، زمانی می تواند موفقيت آميز باشد که بتواني م خوانندگانی

فعال را تربيت کنيم.

منابع

احدیان، محمد. ١٣٧١ . مقدمات تکنولوژی آموزشی.تهران: شرکت بين المللی نشر و تبليغ بشری.

٤

بيرانوند، عل ی . ١٣٨٧ .” بررسی وضعيت کتابخانه های مقطعه متوسطه استان لرستان در سال ١٣٨٧ “، مجله

.(۴) الکترونيکی ارتباط علمی: ٨

http://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol8/no4/beiranvand1_abs.htm

سيدی، حسين. ١٣٦٢ .کودک ،کتاب ، مطالعه . تهران : کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان .

شهرآرای ، مهرناز . ١٣۶٢ . روانشناسی یادگيری کودک و نوجوان . تهران : انتشارات رشد.

قزل ایاغ. ١٣٨٣ . ادبيات کودکانو نوجوانان و ترویج خواندن.تهران: سمت.

لاریک ،نانسی ١٩٩٣ .چگونه بچه هایمان را به مطالعه تشویق کنيم . . ترجمه : مهين محتاج . ١٣٧٢ .تهران :

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

کاربخش راوری،ماشاءاله . . ١٣٧٢ چگونه کودکان و نوجوانان را به مطالعه علاقه مند کنيم . تهران : سازمان

پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ؛انتشارات مدرسه ،

کولودژیسکا، جادویگ ا. ١٣٧۶ .” کتابخانه در نظام آموزشی، آموزش و پرورش به عنوان کيفي ت “، ایفلا ٩۶ ؛ کتابخانه

.٢٨۶– ملی جمهوری اسلامی، ، ٢٧٨

موکهرجی.ا.ک. ١٩۶٨ .تاریخ و فلسفه کتابداری .ترجمه اس دالله آزاد، ١٣٧۵ .مشهد :آستان قدس رضوی،موسسه

چاپ و انتشارات.