حسين سليمان پور مقدم- كارشناس ارشد روان شناسي
دراين گفتار به علل ايجاد اختلال هاي رفتاري و يادگيري در كودكان دبستاني و راهكارهاي رفع آن مي پردازيم.اميد آن كه مطالعه اين نوشتار بتواند خانواده ها را درباره شناخت صحيح و به موقع ويژگي هاي روحي و عاطفي فرزندانشان راهنمايي كند. توجه داشته باشيد كه مجموع پاسخ هاي منفي به سؤال هاي قسمت اول اين مقاله، در دو حيطه مهم اختلال هاي رفتاري و يادگيري كودكان، قابل بررسي و مطالعه است.
*اختلال رفتاري و يادگيري در كودكان
اختلال هاي رفتاري: به آن دسته از اختلال هايي اشاره دارد كه به نوعي در رفتار و عملكرد كودكان نمود عيني پيدا مي كند و در نتيجه براي خود كودك- خانواده او و مسايل تحصيلي اش ايجاد مشكل مي كند. مانند شب ادراري، ناخن جويدن، پرخاشگري و …
اختلال هاي يادگيري : اختلال هايي هستند كه به نوعي در خواندن- نوشتن و رياضيات بعد از شروع سال تحصيلي ايجاد مشكل مي كنند. لازم به ذكر است كه والدين نبايد با مشاهده يكي از علايم رفتاري يا يادگيري سريعاً برچسب اختلال را بر فرزندشان بگذارند، بلكه تشخيص دقيق اينكه آيا اين رفتار اختلال است يا خير فقط بر عهده متخصصان روانشناسي و علوم تربيتي است، براي روشن شدن اذهان خوانندگان به اختصار به برخي از اختلالات اشاره مي كنيم.
*اختلال بيش فعالي
اختلال بيش فعالي همراه با نقص توجه: اين كودكان داراي چند ويژگي مهم هستند از جمله: اين كودكان به علت كم دقتي نمي توانند بيشتر از چند دقيقه روي يك موضوع متمركز شوند، بنابراين سريع حواسشان پرت مي شود و سراغ موضوع يا مورد ديگري مي روند عدم تبعيت از فرامين والدين يا معلمان به اين معني كه در مقابل امر و نهي ها و دستورالعمل هاي منابع قدرت در خانه و مدرسه مقاوم هستند. رفتارهاي تكاني فراواني دارند؛ يعني بدون اينكه فكر كنند عمل
مي كنند. اين كودكان در خانواده ها با عناوين زلزله يا ريشتر نيز معروفند.
راه درمان: درمان اين كودكان به دو صورت درمان هاي دارويي و غير دارويي (روان درماني- بازي درماني و…) انجام مي گيرد. متذكر مي شود يك يا دو علامت نمي تواند دليل وجود اختلال در كودك باشد.
*ترس از مدرسه
ترس از مدرسه: اين رفتار با ورود كودك به مدرسه يا حتي دوره آمادگي بروز مي كند به اين شكل كه كودك از رفتن به مدرسه امتناع مي كند يا تا داخل مدرسه مي رود و زماني كه قرار است در كلاس نزد ساير شاگردان بماند با گريه و ناسازگاري عرصه را بر والدين و اولياي مدرسه تنگ مي كند. به گونه اي كه برخي از مادران مجبورند تمام ساعات را با او در كلاس درس بمانند. لازم به ذكر است اين كودكان در روزهاي بعد، علايمي از اضطراب نظير انواع دل درد-
دلشوره، بي قراري، دستشويي رفتن زياد و… را از خود بروز مي دهند. اين اختلال تحت عنوان اضطراب جدايي نيز مطرح مي شود. بررسي دلايل اين رفتارها مجالي ديگر را مي طلبد. درمان هاي رفتاري نظير حساسيت زدايي منظم(1) همراه با “اقتصاد ژتوني”(2) مي تواند در مورد اين كودكان مؤثر واقع شود. به ندرت مي توان از درمان هاي دارويي نيز به صورت كوتاه مدت استفاده كرد.
*كمرويي و عدم ابراز وجود
اين دسته از كودكان ساكت، خجالتي و كمرو هستند. در خانه به خوبي ارتباط مي گيرند و از حقشان دفاع مي كنند، ولي بيرون از محيط خانه به ويژه در مدرسه در ارتباط چشمي و كلامي با معلمان و دانش آموزان مشكل دارند و اين مهم سبب نگراني اولياي آنها و مسئولان مدرسه را فراهم مي كند. آموزش مهارت هاي ارتباطي به ويژه ابراز وجود به صورت ايفاي نقش و بازي درماني در كلينيك هاي مشاوره مي تواند مؤثر واقع شود.
*اختلالات يادگيري
كودكاني كه داراي اختلال يادگيري (ناتوان در يادگيري ، كم توان در يادگيري) هستند از نظر بينايي، شنوايي و مغزي سالم بوده و از نظر شكل ظاهري هيچ گونه تفاوتي با همسالان خود ندارند، آنها از نظر هوشي نيز در حد نرمال قرار دارند ولي در يكي از سه مورد خواندن، نوشتن عموماً ديكته و رياضي يا در هر سه مورد دچار مشكل هستند. اين دسته از كودكان معمولاً قبل از مدرسه قابل شناسايي نيستند، مگر اينكه توسط متخصص آموزش هاي ويژه بررسي روانشناختي شده باشند. اين مشكل 10-8 درصد از كودكان دبستاني را شامل مي شود.
*اختلال ديرآموزي
اين دسته از كودكان كه قربانيان گمنام نظام آموزشي محسوب مي شوند، نه در مدارس استثنايي جايگاهي دارند و نه در مدارس عادي امكانات آموزشي لازم براي آنها فراهم است. اين كودكان تمامي مشكلات كودكان داراي اختلال يادگيري را دارند؛ منتهي با شدت و فراواني بيشتر به اين معني كه هوشبهر آنها در حد (85-70) است (هوشبهر نرمال بين 110-90 است) آنها دير مي آموزند و زود فراموش مي كنند،حوصله كمي دارند، سريع خسته مي شوند و در هماهنگي هاي
حركتي مشكلات اساسي دارند. در كلاس حتماً بايد در ميزهاي جلو بنشينند و معلم توجه خاصي به صورت انفرادي به آنها داشته باشد.لازم به ذكر است اگر مشكلات اين كودكان در دوره پيش دبستاني شناسايي شود كه قابل شناسايي نيز هست، اقدامات پيشگيرانه كه همانا استفاده از آموزش هاي ويژه است، مي تواند به مراتب در بهبود سطح يادگيري آنها مفيد واقع شود.
*اختلال هاي گفتاري
اختلال هاي گفتاري نظير لكنت زبان و اشكال در تلفظ حروف كه ممكن است دلايل متعددي مثل لب شكري يا شكاف كام داشته باشد. درمان اين كودكان با متخصصان گفتار درماني است، لازم به توضيح است جلسات گفتار درماني سريع جواب نمي دهد و صبر و حوصله و استمرار تمرين ها و ادامه جلسات را تا حصول نتيجه مي طلبد.
*روند پذيرش و طرح درمان كودكان :
كودكان داراي اختلال رفتاري، يادگيري يا گفتاري از دو كانال به مراكز مشاوره ارجاع داده مي شوند يا مستقيماً توسط والدين ارجاع
مي شوند يا توسط آموزشگاه ها و به وسيله والدين در هر دو صورت پس از مراجعه آنها به مراكز مشاوره ابتدا توسط پذيرش، معرفي نامه مربوط دريافت مي شود يا مصاحبه اي كوتاه با والدين صورت مي گيرد و به استناد آن كودك به يكي از مشاوران يا روان شناسان مركز ارجاع داده مي شود. در هر مركز مشاوره معمولاً يك گروه درماني شامل روان شناس باليني، مشاور، روانپزشك، روان سنج، مددكار اجتماعي، روان شناس تربيتي، متخصص آموزش هاي ويژه و گفتار درمان گر همكاري دارند كه حداقل تحصيلات هر كدام كارشناسي ارشد مي باشد.هر مشاور و روان درمانگر به تناسب مراجع خود از ابزاري نظير مصاحبه، پرسشنامه، آزمون هاي هوشي و شخصيتي و… نيز استفاده مي كند.
*آموزش هاي ويژه
اين گونه آموزش ها توسط متخصص آموزشهاي ويژه كه تخصص اش در حيطه روان شناسي كودكان استثنايي يا روان شناسي تربيتي است ارايه مي شود، اين متخصصان قطعاً بايد سابقه تدريس در دوره ابتدايي را داشته و با شيوه هاي
تدريس و اختلال هاي كودكان آشنايي كامل داشته باشند. آموزش هاي ويژه براي كودكاني كه داراي اختلال هاي رفتاري يا يادگيري هستند به گونه اي متفاوت ارايه مي شود كه مراحل مختلف بازي درماني، درمان هاي رفتاري،تدريس هاي انفرادي،تقويت هماهنگي هاي حركتي و.. را شامل مي شود، لازم به توضيح است، كودكاني كه داراي اختلال ديرآموزي هستند بايد حداقل هر هفته يك جلسه را در طي سال تحصيلي و نيز در سال هاي بعد، از خدمات آموزش هاي ويژه استفاده نمايند. در خيلي از موارد به علت اينكه اين كودكان داراي آسيب هاي مغزي جزيي هستند، دارو درماني نيز لازمه كار محسوب مي شود، از طرفي در اكثر مواقع اين قبيل كودكان علاوه بر مشكلات يادگيري، اختلالات ديگري نظير بيش فعالي،كمبود توجه را نيز يدك مي كشند.
در انتها ذكر اين نكته ضروري است كه متخصص آموزش هاي ويژه براي بررسي روانشاختي كودكان ارجاعي پرسشنامه هاي غربالگري متعددي در اختيار دارد كه با اجراي آنها خط پايه درمان يا آموزش را ترسيم و بر آن مبنا آموزش خويش را آغاز مي كند، قبل از آموزش مفاهيم آموزشي بايد ابتدا حساسيت شنوايي، هماهنگي هاي حركتي، حافظه عددي، حافظه كلامي، رشد عضلات ظريف انگشتان، غلبه طرفي مغز (چپ دست يا راست دست)، ضريب هوشي، آسيب هاي احتمالي مغزي به صورت علمي و دقيق بررسي شوند و در صورتي كه در هر كودك دچار ضعف باشد، ابتدا طي جلسات متعدد به رفع و درمان آنها اقدام گردد. فرض بر اين است كه تا اين اشكال ها مرتفع نگردند، اقدام به آموزش مستقيم مفاهيم درسي نه تنها سودمند نخواهند بود، بلكه برعكس تنفر از آموزش را نيز به دنبال خواهد داشت. پس والدين عزيز اگر احساس كردند فرزند كلاس اولي آنها در يكي از حيطه هاي فوق دچار مشكل است، حتماً بايد با مراجعه به مراكز مشاوره معتبر، از خدمات و راهنمايي هاي لازم استفاده كنند .
————————–
پي نوشت:
1- حساسيت زدايي منظم: روشي است كه در آن كودك را “بتدريج با موقعيت هايي كه نسبت به آنها نگران و ناآگاه است، آشنا مي كنيم”.
2- اقتصاد ژتوني: ” روشي است براي تغيير رفتار يا ايجاد رفتاري مطلوب در كودك، ضمن اينكه از اين طريق كودك پاداش نيز دريافت مي كند.”
منبع روزنامه اطلاعات
