عزت نفس عبارت است از احترام به خود، خود ارزشمند دانستن يا تصويري که شخص از خودش دارد. مسأله عزت نفس و مقوله ارزيابي مثبت از خود از اساسي ترين عوامل در رشد مطلوب شخصيت کودکان و نوجوانان است .
عزت نفس عبارت است از احترام به خود، خود ارزشمند دانستن يا تصويري که شخص از خودش دارد. مسأله عزت نفس و مقوله ارزيابي مثبت از خود از اساسي ترين عوامل در رشد مطلوب شخصيت کودکان و نوجوانان است. مطالعات و پژوهش هاي متعدد نشان مي دهند که کودکان و نوجواناني که داراي احساس خودارزشمندي و عزت نفس قابل توجهي هستند، نسبت به همسالان خود در شرايط مشابه، پيشرفت تحصيلي و کارآمدي بيشتري از خود نشان مي دهند. پرورش احساس خودارزشمندي و عزت نفس در کودکان و نوجوانان از مهمترين وظايف و رسالت اوليا و مربيان است که در اين ارتباط بيشترين نقش برعهده الگوهاي رفتاري است .
تأثير عزت نفس بر پيشرفت تحصيلي
در يک تحقيق دانشگاهي با عنوان اثرات عزت نفس بر عملکرد دانش آموزان دختر و پسر سال اوّل تا سوم دبيرستان که در شهرستان اهواز صورت پذيرفته، اثرات عزت نفس بر عملکرد افراد بررسي شده است.
در اين تحقيق از 360نفر دانش آموز دختر و پسر (کلاس اوّل تا سوم دبيرستان) که به طور تصادفي انتخاب شده بودند استفاده شد و سطح 5درصد به عنوان سطح معني دار بودن، انتخاب شد.
يافته هاي تحقيق نشان داد که افزايش و کاهش عزت نفس دانش آموزان دختر و پسر، باعث افزايش و کاهش عملکرد آنها شده است. نتايج اين تحقيق فرضيه هاي مطرح شده و يافته هاي تحقيقات قبلي را مورد تأييد قرار مي دهند. همچنين در يک تحقيق که در شهرستان مشهد با هدف بررسي رابطه عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان دبيرستاني نظام جديد انجام شد به اين يافته رسيد که ميان عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان رابطه معناداري وجود دارد.
پژوهشگران در تحقيق هاي ديگري که در بررسي رابطه عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در شهرستان اهواز صورت گرفته است، پي برده اند که ميان عزت نفس و عملکرد تحصيلي در دانش آموزان همبستگي مثبت وجود دارد يعني ميان دو متغير، عزت نفس عامل مهمتر و بزرگتري است تا عملکرد تحصيلي و به عبارت ديگر عزت نفس عامل يا علّت اوليه براي عملکرد تحصيلي است.
* رهنمود براي بالا بردن عزت نفس
براي بالا بردن عزت نفس در دانش آموزان راه هايي وجود دارد که در اينجا به اختصار به چند مورد از آنها اشاره مي شود.
ـ والدين به عنوان الگو و سرمشق خصوصاً قبل از ورود کودک به مدرسه مي توانند از طريق چگونگي درگيري با مسائل زندگي نقش مهمي در عزت نفس کودکان خود داشته باشند .
ـ براي افزايش عزت نفس ضروري است اوليا و مربيان به تفاوت هاي فردي، ويژگي هاي رشدي، مهارت ها ، قابليت ها، عواطف ، منش و استعدادهاي کودک توجه جدي کنند .
ـ داشتن احساس اعتماد به فرزندان و سپردن برخي مسئوليت هاي منزل به او، کودک يا نوجوان را در بهره گيري از استعدادها ياري مي کند و عزت نفس او را افزايش مي دهد.
ـ در شرايط آموزشي، بر فعاليت هاي دانش آموزان در يادگيري تأکيد شود نه بر پيشرفت آنان.
ـ اگر مادر و پدر، رفتار پسنديده کودک را تقويت کنند و رفتار ناپسند او را مورد بي اعتنايي قرار دهند، به کودک کمک کرده اند تا بينش مثبتي در او نسبت به پيشرفت پيدا شود.
ـ به جاي انتقاد، از تحسين استفاده کنيد. بچه هايي که مورد انتقاد قرار مي گيرند، همان برخورد را با خودشان خواهند داشت و در نهايت اشخاصي خواهند شد با عزت نفس پايين، تحسين، ابزار بسيار مهمي در طول فرآيند تربيت کودک است. والدين فکر مي کنند اگر به طور دايم از کودکان خود انتقاد و اشتباه آنها را يادآوري کنند به آنها کمک مي کنند، چرا که تصور آنها بر اين است که کودکان با اين تذکرات پرورش خواهند يافت، امّا از خودتان سؤال کنيد آيا دوست داريد اشتباه هاي شما را بگويند؟ آيا اگر دايماً از شما انتقاد شود، پيشرفت خواهيد کرد؟ واقعيت اين است که ما از آنچه انجام مي دهيم دفاع مي کنيم و لذا اگر مورد انتقاد قرار بگيريم، کارمان را ادامه خواهيم داد و همين صفت يکدندگي که فطري است به ما اجازه نمي دهد که انتقاد را بپذيريم. در پس تمامي انتقادها اين جمله قرار دارد: اگر فقط بيشتر شبيه من بودي و مثل من زندگي مي کردي، بهتر از اين بودي، امّا هيچ کس، حتي فرزند شما، دقيقاً خود شما نيست.
پس بچه ها را به دليل تلاشي که مي کنند تحسين کنيد، حتّي اگر ناموفق باشند، چرا آنها ريسک کرده اند. شرايطي فراهم کنيد که فرزندانتان بدانند شما در کارهاي آنها همراهشان هستيد. به دنبال انتقاد از آنها نيستيد. بدين ترتيب براي ساختن يک تصوير مثبت در کودکان گام مثبتي برداشته ايد.
ـ نگذاريد کودکان، خود را تحقير کنند. هر وقت عبارات «من هيچ کاري نمي توانم انجام دهم.»، «من نمي توانم دوچرخه سواري کنم» را از آنها شنيديد، در واقع به شما پيام داده مي شود که عزت نفس آنها را بالا ببريد. در اين مواقع نيازي به ارائه سخنراني طولاني نيست. فقط بايد آنها را با عبارات مثبت تشويق کنيد. مثلاً «اگر از ذهنت استفاده کني، همه کار مي تواني انجام بدهي.» ،«اگر تلاش کني مي توني آن مسأله رياضي را حل کني.»، «اگر کمي دقّت کني از عهده آزمون برمي آيي، بيا امتحان کنيم زود باش.»، «چرا فکر مي کني بلد نيستي؟ امتحان کن» پس ازاين جملات ساده و مثبت تأکيدي که اعتماد به نفس کودک را بالا مي برد استفاده کنيد. اگر بچه ها اين گونه جملات را مرتب بشنوند جملات مثبت تر را هم خواهند پذيرفت. هر وقت کسي در خانواده مي گويد: من نمي توانم کاري را انجام دهم يکي ديگر از اعضاي خانواده مي گويد «موفقيت از مي توانم ها به دست مي آيد نه از نمي توانم ها». اين عبارت شعار ساده و کوتاهي است، امّا براي اين که انسان بتواند يک کودک را براي انجام کاري به تلاش وادارد، بسيار کارآمد و مؤثر است .
ـ سعي کنيد تأکيد بر معيارهاي ظاهري موفقيت را کم کنيد. دويدن بي امان به دنبال پاداش، پول ، مقام و درجه، رتبه اوّل داشتن و اصولاً اهداف مادي يقيناً عزت نفس کودکان را پايين مي آورد، يادمان باشد عزت نفس از نفس و از درون مي آيد نه از يافته ها و آنچه کسب مي کنيم يا به دست مي آوريم.
وقتي کودک با اين باور بزرگ مي شود که فقط اگر نمرات خوبي بگيرد آدم شايسته اي است. اگر نمره متوسطي در کارنامه اش پيدا شود احساس حقارت خواهد کرد و بديهي است که هر کودکي روزي در زندگي اش نمره اي متوسط يا پايين خواهد گرفت، شما نمي توانيد هميشه نفر اوّل يا برنده يک مسابقه باشيد، امّا هميشه مي توانيد خود را انسان شايسته و ارزشمندي بدانيد.
عزّت نفس کودک حاصل ارزيابي اي است که او از خود دارد. او بايد احساس يک فرد شايسته را داشته باشد. حتي اگر نمرات او کمتر از ميزان انتظارش باشد يا اين که در مسابقه اي مدال دلخواه خود را کسب نکند. به جاي تقويت معيارهاي ظاهري موفقيت در کودکان، بايد در تمامي دوران زندگي، معيارهاي دروني آنها را تقويت کرد. براي اين کار چاره اي نداريد جز اين که اهميّت زيادي را که براي موفقيّت و رقابت قائل
شده ايد، کاهش دهيد. به جاي اين که از کودکتان بپرسيد، «معدل کارنامه ات چند شده است؟» سؤال کنيد، «آيا از خودت راضي هستي؟» به جاي اين که بپرسيد «آيا در آزمون زبان موفق شدي؟» سؤال کنيد، «آيا فکر مي کني در زبان پيشرفت کرده اي؟» به جاي اينکه بپرسيد: «آيا برنده شدي؟» سؤال کنيد «آيا از اين که در مسابقه شرکت کردي و مهارت بيشتري کسب کردي، لذّت مي بري؟»کودکاني که مي دانند بدون پاداش هاي ظاهري همچنان احترام به آنها حفظ مي شود دايم در مسير موفقيت هايي که دوست دارند باقي مي مانند، امّا کودکاني که دايم به دنبال معيارهاي ظاهري موفقيت مي دوند، در مسير مصرف داروهاي آرام بخش، ابتلا به زخم معده و عزت نفس پايين قرار دارند. واقعيت خيلي ساده است هيچ کس نمي تواند هميشه در مقايسه با ديگران نفر اوّل باشد. امّا همه
مي توانند در نظر خود نفر اوّل باشند. به شرطي که ملاک، معيار دروني باشد. شرکت در يک مسابقه دو 10کيلومتر و اتمام مسابقه، مي تواند براي فردي که به دنبال معيارهاي دروني است، يک شاخص نمره اوّل باشد، امّا اگر شخصي به دنبال شاخص هاي ظاهري براي موفقيت باشد، حتماً بايد مسابقه را ببرد تا احساس کند عزت نفس مثبتي دارد و در طول تاريخ بشر، هيچگاه يک نفر هميشه برنده مسابقه نبوده است.
ـ به کودکان بياموزيد با خود روراست و صادق باشند. کودکان هر بار که خود را فريب
ميدهند نظرشان در مورد خودشان تخريب مي شود. کودکي که دچار خودفريبي مي شود، دنياي بزرگي مي سازد تا ديگران را نيز فريب دهد و در نهايت نظر ديگران را دليل اين دنياي خود ساخته مي داند. براي اين که از کودکانتان افراد صادقي بسازيد بايد از چنين جملاتي استفاده کنيد: «اگر علت برنده نشدن تيم شما در مسابقه امروز، اين بود که تيم رقيب بهتر بازي کرد، اهميتي ندارد.
همه آدم ها سرانجام روزي بازنده مي شوند حتي اگر مسئولان هم کوتاهي کرده اند، نبايد به دليل اين باخت آنها را سرزنش کني» يا «اگر در درس فيزيک نمره خوبي نگرفته اي، به اين علت است که در اين درس ضعيف هستي. نه اين که معلم شما معلم بدي است.
فکر مي کنم به جاي اين که وقت زيادي صرف انتقاد از معلم خود کني، بايد بيشتر به درس فيزيک توجه کني.» يا حتي اگر دير هم به مدرسه برسي، باز هم بچه خوبي هستي، اما وظيفه شما اين است که به موقع به مدرسه برسي، حتي اگر اتوبوس به موقع نيايد. کودکي که ياد بگيرد با خود روراست باشد، داراي عزت نفس خواهد بود و اگر شما هميشه براي صداقت و راستگويي ارزش قائل باشيد، اين امر قابل آموزش خواهد بود. به عنوان مثال: دروغ نگوييد تا مجبور شويد فرزند خود را به دليل همين کار سرزنش کنيد. تمهيداتي بينديشيد تا هميشه شرايط براي گفتن حقيقت فراهم باشد و در عين حال کودک خود را به دليل گفتن حرف راست تنبيه نکنيد. دروغ گويي نشانه عزت نفس ضعيف است و نمي توان با گفتن دروغ شرايط خانه را براي گفتن حرف هاي راست فراهم کرد. اگر کودک شما ياد بگيرد براي اين که نزد شما عزيز باشد نيازي به تظاهر ندارد، به او کمک کرده ايد تا خود را با زندگي و نيز با دنياي درون خود هماهنگ کند.
ـ کودکي که مرتکب غفلتي مي شود، انسان غافلي نيست، بلکه فقط عمل کرده است و اين عمل به او فرصت رشد مي دهد. کودکي که در درس رياضي ضعيف است آدم کندذهني نيست بلکه در اين مرحله از زندگي، دانش رياضي او در اين سطح است. شما ميتوانيد به کودک خود بياموزيد که از اشتباه هاي خود درس بگيرد و تا زماني که مي داند ارزش او ناشي از عملکرد او در يک کار خاص و در يک روز مشخص نيست هرگز نگراني به خود راه ندهد. دقت کنيد تا زماني که وجود داريد ارزشمند هستيد اگر خودتان چنين بگوييد، نه کمتر، نه بيشتر، ارزشمندبودن براساس عملکرد نيست بلکه چيزي است که هر روز همراه شما است. لذا هر روز به کودکان خود به ويژه پس از اين که مرتکب اشتباهي مي شوند اين نکته را يادآوري کنيد که صرف نظر از عملکردشان، ارزشمند هستند. اگر مي خواهيد کودکان شما ارزيابي مثبتي از خود داشته باشند، همواره به آنها يادآوري کنيد که «من فردي هستم که رفتارهايي دارم، امّا من رفتارهايم نيستم .»
ـ بچه ها دوست دارند احساس استقلال کنند تا عزت نفس بالايي داشته باشند و شما مي توانيد دست از ادعاي مالکيت خود به کودکان برداريد و آنها را تشويق کنيد تا به طور مستقل فکر کنند و در نتيجه عزت نفس آنها تقويت شود. گاهي از اين سؤالات استفاده کنيد: «به چه فکر مي کني؟» «در انتخابات به چه کسي رأي مي دهي؟» «اوّل تو مسأله را حل کن بعد من راه حل را بررسي مي کنم» يادتان باشد. استقلال عزت نفس را تقويت مي کند. در حالي که وابستگي، عزت نفس را از بين مي برد.
* نتيجه گيري
عزت نفس(self-esteem) يعني احترام و حرمتي که براي خود قائل هستيم. بهره مندي از عزت نفس علاوه بر آن که جزئي از سلامت رواني محسوب مي شود، با پيشرفت تحصيلي نيز مرتبط است. محققان بسياري دريافته اند که بين عزت نفس مثبت و نمرات بالا در مدارس رابطه وجود دارد. اين ارتباط حتي زماني که کودکان خودشان را به عنوان دانش آموزان ارزيابي مي کنند بالاتر است که ميتوان آن را « عزت نفس تحصيلي» آنها نام برد. کودکاني که از عزت نفس بالايي برخوردارند، پيوسته نسبت به آنهايي که همان ميزان توانايي را دارند امّا عزت نفس پاييني دارند عملکرد بهتري نشان مي دهند.آنها همچنين اهداف بالاتري براي خود تعيين کرده، نياز کمتري به تأييد والدين از خود نشان داده، در برابر شکست کمتر تضعيف شده و ديدگاه واقع بينانه تري نسبت به توانايي هاي خود دارند. بايد اذعان داشت اگر ما به خودمان ايمان داشته باشيم و خودمان را باور کنيم نه فقط مي توانيم خود را تغيير دهيم و بهبود بخشيم بلکه مي توانيم ايران را آباد کنيم و آن را مملکتي بسازيم متشکل از افراد فهميده که نه فقط براي يکديگر احترام قائل اند بلکه به خود نيز ارج مي نهند .
اطلاعات يكشنبه 15 ارديبهشت 1392
codex09x
page11
