مـقـدمـه :
عدم سازش و وجود اختلالات رفتار در جوامع انساني بسيار مشهود و فراوان است . در هر طبقه و صنفي و در هر گروه و جمعي ، اشخاص نامتعادلي زندگي مي كنند . بنابراين در مورد همه اعم از كارگر ، محصل ، پزشك و مهندس ، زارع ، استاد دانشگاه و غيره ، خطر ابتلاء به ناراحتيهاي رواني وجود دارد ، بعبارت ديگر هيچ فرد انساني در برابر امراض رواني مصونيت ندارد .
امروزه به دلايل مختلف بيماريهاي رواني افزايش يافته ، پيشرفت تكنولوژي ، صنعت ، زندگي ماشيني ، ازدياد و افزايش جمعيت ، بحران آموزش و بهداشت ، بيكاري ، فقر اقتصادي ، از بين رفتن سنن ، آداب و رسوم ديرينه ، سست شدن پايه هاي معنويت ، فضيلت ، انسانيت و نوع دوستي كه انسان را تبديل به يك ماشين كرد. كه فقط جنبه اقتصادي دارد و ديگر مفهوم شعر سعدي : « رسد آدمي بجايي كه به جز خدا نبيند » ، از بين رفته است . نكته مهم و قابل ذكر اينكه امروزه كار به جايي رسيده كه بدون تكنولوژي نمي توان زندگي كرد و اصول تكنولوژي تنها راه عملي براي پيشرفتهاي اجتماعي است . پس بهترين راه حل اين است كه بين علم و تكنولوژي از يك طرف و روان انسان از طرف ديگر سازش و آشتي برقرار كرد و تكنولوژي را در خدمت آزادي انديشه و رعايت حال روحي و معنوي مردم به كار برد نه اينكه آنان را گرفتار كرد و به اصطلاح كاري كرد كه قلب ، روح و عاطفه انسان دستخوش ناراحتي و ناساماني نشود .
بطور خلاصه علل بيماريهاي رواني را مي توان به دو دسته تقسيم كرد :
مـقـدمـه :
عدم سازش و وجود اختلالات رفتار در جوامع انساني بسيار مشهود و فراوان است . در هر طبقه و صنفي و در هر گروه و جمعي ، اشخاص نامتعادلي زندگي مي كنند . بنابراين در مورد همه اعم از كارگر ، محصل ، پزشك و مهندس ، زارع ، استاد دانشگاه و غيره ، خطر ابتلاء به ناراحتيهاي رواني وجود دارد ، بعبارت ديگر هيچ فرد انساني در برابر امراض رواني مصونيت ندارد .
امروزه به دلايل مختلف بيماريهاي رواني افزايش يافته ، پيشرفت تكنولوژي ، صنعت ، زندگي ماشيني ، ازدياد و افزايش جمعيت ، بحران آموزش و بهداشت ، بيكاري ، فقر اقتصادي ، از بين رفتن سنن ، آداب و رسوم ديرينه ، سست شدن پايه هاي معنويت ، فضيلت ، انسانيت و نوع دوستي كه انسان را تبديل به يك ماشين كرد. كه فقط جنبه اقتصادي دارد و ديگر مفهوم شعر سعدي : « رسد آدمي بجايي كه به جز خدا نبيند » ، از بين رفته است . نكته مهم و قابل ذكر اينكه امروزه كار به جايي رسيده كه بدون تكنولوژي نمي توان زندگي كرد و اصول تكنولوژي تنها راه عملي براي پيشرفتهاي اجتماعي است . پس بهترين راه حل اين است كه بين علم و تكنولوژي از يك طرف و روان انسان از طرف ديگر سازش و آشتي برقرار كرد و تكنولوژي را در خدمت آزادي انديشه و رعايت حال روحي و معنوي مردم به كار برد نه اينكه آنان را گرفتار كرد و به اصطلاح كاري كرد كه قلب ، روح و عاطفه انسان دستخوش ناراحتي و ناساماني نشود .
بطور خلاصه علل بيماريهاي رواني را مي توان به دو دسته تقسيم كرد :
1- علل جسماني ( شامل عوامل ارثي ، مادر زادي ، شرايط فيزيكي و فيزيولوژيكي بدن ) يا محيط داخل .
2- علل محيطي ( شامل عوامل جغرافيايي ، اجتماعي ، فرهنگي ، اقتصادي و … ) يا محيط خارج
سلامت رواني
مفهوم سلامتي رواني در واقع جنبه اي از مفهوم كلي سلامتي است . سازمان بهداشت جهاني سلامتي را چنين تعريف مي كند : « حالت سلامتي كامل فيزيكي ، رواني و اجتماعي است نه فقط فقدان بيماري يا ناتواني » . از تعريف مذكور چنين استنباط مي شود كه انسان و سلامت وي از جنبه هاي سه گانه جسم ، روان و روابط اجتماعي تامين يا تهديد مي شود .
هدف هر جامعه اين است كه شرايطي را كه سلامت اعضاي جامعه را تضمين مي كند آماده نمايد و سلامت روان قسمتي از سلامت كلي است .
منظور از سلامت روان سلامت ابعاد خاصي از انسان مثل هوش ، ذهن ، حالت و فكر مي باشد . به عبارت ديگر سلامت فكر و روان عبارت است از قابليت ارتباط موزون و هماهنگ با ديگران ، تغيير و اصلاح محيط فردي و اجتماعي و حل تضادها و تمايلات شخصي بطور منطقي ، عادلانه و مناسب .
سلامت روان روي سلامت فيزيكي هم تاثير دارد ، بسياري پژوهشهاي اخير مشخص كرده اند كه يك سري اختلال هاي فيزيكي و جسمي به شرايط خاص رواني مرتبط هستند .
انسان سالم به عقيده اسكيز ( B.F.Skinner ) فردي است كه رفتارش منطبق با قوانين و ضوابط جامعه است و وقتي با مشكل روبرو شود با استفاده از شيوه اصلاح رفتار براي بهبود و به هنجار كردن رفتار خود و اطرافيانش اقدام مي كند .
بهداشت رواني ، اهداف و اصول
وظيفه و هدف اصلي بهداشت رواني تامين سلامت فكر و روان افراد جامعه است ، ايجاد سلامت روان بوسيله پيشگيري از ابتلاء به بيماريهاي رواني ، كنترل عوامل موثر در بروز بيماريهاي رواني ، تشخيص زودرس بيماريهاي رواني ، پيشگيري از عوارض ناشي از برگشت بيماري رواني و ايجاد محيط سالم براي برقراري روابط صحيح انساني است .
هدف هاي بهداشت رواني را مي توان به سه قسمت ذيل خلاصه نمود :
1- پيشگيري
2- درمان
3- باز تواني يا توانبخشي
بهداشت رواني علمي است كه براي بهزيستي و رفاه اجتماعي كه تمام زواياي زندگي از محيط خانه گرفته تا مدرسه ، دانشگاه ، محيط كار و نظاير آن را در بر مي گيرد ، در بهداشت رواني آنچه بيش از همه مورد نظر است احترام به شخصيت و حيثيت انساني است و تا هنگام يكه حيثيت و احترام فرد برقرار نشود سلامت فكر و تعادل روان و بهبود روابط انساني معني و مفهومي نخواهد داشت .
اصول اساسي بهداشت رواني را مي توان به 5 گروه تقسيم نمود :
1- احترام فرد به شخصيت خود و ديگران . يكي از شرايط اصولي بهداشت رواني احترام شخص به خود و اينكه خود را دوست بدارد و بعكس يكي از علائم بارز غير عادي بودن ، تنفر از خويشتن ، نا اميدي و احساس ياس است .
2- شناختن محدوديتها در خود و افراد ديگر . يكي از اصول بهداشت رواني اين است كه شخص با واقعيت زندگي روبرو شود . خود و شخصيت خود را همانطور كه هست بشناسد و قبول كند . شخص سالم بايد علاوه بر استفاده از خصوصيات مثبت و برجسته به محدوديت و نواقص خود آشنايي كامل داشته باشد .
3- دانستن اين حقيقت كه رفتار انسان معلول عواملي است ، اگر كسي از تاريكي و تنهايي وحشت دارد بدون دليل نيست رفتار انسان اعم از عادي و يا غير عادي هميشه معلول علل بخصوصي است كه ممكن است خود آگاه و يا خارج از اراده باشد .
4- آشنايي به اينكه رفتار هر فرد تابع تماميت وجود اوست . بدين معني كه روان و روح انسان تابع جسم است و هر انساني بر اثر ارتباط بين جسم و روان موجود ، دست به عمل مي زند ، مثلاً اگر قبل از خوردن غذا عصباني باشيد مسلماً آن لذتي را كه از غذا در موارد مناسب تري مي بريد نخواهيد برد .
5- شناسائي احتياجات و محركهائي كه سبب ايجاد رفتار و اعمال انسان مي گردد . احتياجات ضروري انسان زنده فقط اكسيژن ، آب و غذا نيست بلكه احتياجات رواني مانند امنيت ، آرامش ، تعادل رواني ، احساس پيشرفت و برتري يكي از اصول سلامت روان است انسان از بدو تولد به علت اين احتياجات دائما در كشمكش و تلاش است .
6- در زندگي با مشكلات واقع بينانه مقابله كنيد و با وجود موانع دلسرد نشويد ، زندگي يعني كشمكش با عوامل مختلف ، شخص انعطاف پذير و سالم مي داند كه احتياج فرد هيچ وقت مطابقت كامل با مقتضيات اجتماعي نمي كند لذا در برآوردن احتياجات خود واقعيات را در نظر گرفته ، بيشتر از اندازه لازم توقع نداشته باشيد .
منابع :
1- بهداشت رواني ، تاليف دكتر سعيد شاملو ، انتشارات رشد پائيز 72
2- بهداشت رواني ، دكتر بهروز ميلاني فر ، نشر قومس ، 72
3- فصلنامه علمي – پژوهشي اصول بهداشت رواني – شماره سوم سال اول پائيز 78
