انتقال مطالب درسي به دانش آموزان، از گذشته تا دنياي امروز
از زمان آموز کتب مقدس تا دنياي امروز که دانش با بهره گيري از ابزار چندرسانه اي و شبکه هاي اجتماعي به دانش آموزان منتقل مي شود، سه سوال بزرگ حول محور نحوه انتقال دانش به دانش آموزان مطرح شده است.
چه چيزي را بايد به دانش آموزان منتقل کرد؟!
کجا بايد آن را منتقل کرد؟!
چطور بايد آن را انتقال داد؟!
در مغرب زمين، اين نمايندگان کليسا بودند که وظيفه آموزش زبان هاي لاتين و يوناني را بر عهده داشتند. از قرن شانزدهم ميلادي به بعد، با شکل گيري جريان هاي مختلف پروتستانيسم، روخواني انجيل مبناي آموزش قرار داده شد. پس از آن، با شکل گيري جريان مدرنيته و خردگرايي، آموزش کتاب مقدس رفته رفته کنار گذاشته شد. از قرن نوزدهم ميلادي به بعد، در دنياي غرب، اساس اموزش بر اساس پيشرفت علمي و فلسفه بنيان نهاده شد.
دانش توانايي
توانايي هايي که هر فرد کسب مي کند بايد به وي ياري رساند تا فعاليت هاي مختلفي را بنا بر نيازهايي که دارد به منصه اجرا دراورد. به همين ترتيب واژه توانايي و تبحر تبديل به يکي از واژه هاي کليدي در تربيت دانش آموزاني شد که قرار بود در آينده وارد بازار کار شوند. از زمان تصويب قانون جهت گيري تحصيلي در سال 1989، وزارت آموزش و پرورش فرانسه وظيفه تعيين محتواي کلي کتاب هاي درسي و برنامه هاي آموزشي را بر عهده دارد و همچنين لازم است تا به جاي آموزش تئوريک، بر آموزش عملي تاکيد شود.
فرهنگ مشترک
امروزه مقوله آموزش طبقه بندي شده علوم در مدارس زير سوال رفته است. گروهي معتقدند به هيچ عنوان لزومي ندارد علومي که قرار است در مدرسه به دانش آموزان منتقل شود، حتما طبقه بندي شده و مشخص باشد. با گسترش مطالعات و تحقيقات در اين زمينه، بسياري معتقدند وزارت آموزش و پرورش هر کشور کافيست تنها به انتقال فرهنگي مشترک به همه دانش آموزان بسنده کرده و انتخاب و انتقال محتوا را در اختيار مدارس بگذارد.
در شيوه ي سنتي تدريس، تنها قرار است مطالب از معلم به دانش آموز انتقال يابد، يعني معلم مثل يک قاضي سر کلاس نشسته و مطلب را به دانش آموزان منتقل مي کند، بي آنکه ايشان حضور فعالي در روند آموزش داشته باشند. اولين بار روانشناسان رفتارگرا بودند که اين شيوه را زير سئوال بردند. اساس اين نحوه تدريس بر اين پايه استوار بود که مغز انسان مطالب را ضبط مي کند، بنابراين کافيست تنها معلم در برابر دانش آموزان نشسته و همه چيز را به ايشان منتقل کند.
در متدهاي آموزشي جديد، آموزش بر اساس تعامل صورت مي گيرد، تعامل بين معلم و دانش آموز. يعني ديگر قرار نيست دانش آموزان سر جايشان نشسته و فقط نظاره گر معلمشان باشند، بلکه بايد به شيوه هاي فعال در فرايند آموزشي ايفاي نقش کنند. افرادي مثل ژان پياژه و ويگوتسکي اولين کساني بودند که اين امر را مطرح کردند. فعاليت دانش آموزان و نيز شرکت ايشان در روند آموزشي مي تواند به صورت گروهي يا منفرد صورت بگيرد.مساله ي اصلي اي که در شرايط فعالي مطرح مي شود، اين است که چرا بايد براي همه شاخه هاي درسي، از شيوه ي آموزشي يکساني استفاده کرد؟! چرا بايد همه معلماني که در دانشگاه تربيت مي شوند، به يک شيوه آموزش داده شوند؟امروزه متخصصان در اين زمينه معتقدند معلمان در هر رشته، بايد به صورتي منحصر به فرد آموزش داده شوند.
شرايط،مشکلات و اهداف
روانشناسي شناختي که از چند سال پيش رشد روزافزوني داشته است عنوان مي کند که درک ما از دنيا بر اساس تصوير ذهني اي شکل مي گيرد که خودمان از آن داريم. اين امر اما هم مي تواند به سان يک راه حل باشد و هم يک مانع. براي مثال، اگر بخواهيم در مورد فيزيک صحبت کنيم، اکثر قريب به اتفاق دانش آموزان فکر مي کنند گازها وزني ندارند و ماده به حساب نمي آيند و … اين امر باعث مي شود تا معلمان با آموزش مسائلي مثل فشار اتمسفريک مشکل داشته باشند. به همين ترتيب است که گروهي پيشنهاد مي کنند مي توان خيلي راحت از همين تصاوير ذهني غلط هم براي آموزش بهره برد. براي مثال مي توان مسائلي را مطرح و دانش آموزان را وارد مسيري کرد که خودشان به حل مساله بپردازند و تصاوير ذهني نادرست را خودشان از ذهن پاک کنند، نه اينکه معلم همه چيز را به آنان منتقل کند.
در دوران باستان و تا همين اواخر هم، فرزندان خانواده هاي اشراف زاده، از آموزش منحصر به فرد در خانه خودشان بهره مي بردند و کودکان ساير خانواده ها و طبقات اجتماعي، عملا از آموزش خاصي بهره نمي بردند. از قرن هفدهم ميلادي به بعد، کم کم نحوه آموزش گروهي مطرح شد، يعني آموزش به همه کودکان يا حداقل کودکان متعلق به طبقه متوسط به بالا. مساله اساسي اما در اينجاست که درست از همان زمان هم پايه آموزش بر نوشتار بنا شد، نه گفتار. از همان زمان به بعد هم آموزش به همين شکل ثابت مانده و تقريبا در همه کشورهاي دنيا به شکلي يکسان صورت مي پذيرد.
شکل گيري مراکز آموزشي جديد
با شکل گيري تحولات اقتصادي و صنعتي در جوامع صنعتي، به خصوص در نيمه دوم قرن بيستم، نياز به تربيت نيروهاي کار بيش از پيش احساس شد. به همين ترتيب کم کم مراکز آموزشي منحصر از مدرسه شکل گرفت، مراکزي که به تربيت نيروي کار و صنعتي در بخش هاي مختلف و مورد نياز مي پرداختند، بدون آنکه وابسته به مدارس باشند.
در طول چند سال گذشته نيز آموزش اينترنتي، به خصوص در کشورهاي آمريکاي شمالي، چه در مدرسه و چه در دانشگاه، رشدي روزافزون داشته است. به همين ترتيب هرروز بيش از گذشته از ابزار ارتباط جمعي براي آموزش استفاده مي شود.
از زمان ژان پياژه به بعد، اين مساله اشاره مي شود که هر دانش آموز چيزهايي که نيازش باشد را به صورت خودکار فرا خواهد گرفت، به همين ترتيب ديگر تنها هدف حضور معلم سر کلاس درس نه انتقال مطالب که برقراري تعامل لازمه با دانش آموزان و کنش با ايشان است. مقوله اي که از آن تحت عنوان آموزش خودکار ياد مي شود، يعني دانش آموزان بايد بتواند با تکيه بر خود، مطالب مورد نيازش را دريافت کند و معلم تنها در اين مسير او را ياري رساند. به همين ترتيب مهم ترين نقش را در آموزش، خود فرد ايفا مي کند و نه معلم! امروزه اين مساله کاملا ثابت شده است که چنانچه دانش آموزان خودشان از خودشان هر از گاهي ارزيابي کنند، تا چه اندازه نتايج مثبتي به دست خواهند آورد.در دنياي امروز، با گسترش روز افزون شبکه هاي اجتماعي و ابزارآلات ارتباط جمعي، شکل گيري گروه هاي آموزشي نقشي به سزا در فرايند هاي آموزشي دانش آموزان ايفا مي کند و از طرفي، روز به روز حرکت به سمتي پيش مي رود که نقش دانش آموزان در يادگيري و کلاس درس بسيار بيشتر از معلم مي شود.
مجله ي علوم انساني فرانسه برگردان آريا نوري
