نبود مهندسي مهمترين درد تحقيق و پژوهش
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان مهمترين درد تحقيق در کشور را «نبود مهندسي پژوهش» دانست و گفت:به مسئولان کشور آدرس غلطي براي توليد علم دادند که «چاپ مقاله» بود؛ همان روباهي که ميخواهد طاووس شود.
نعمتالله اکبري در گفتوگو با ايسنا از جمله علل مشکلات پژوهش در ايران را نحوه شکلگيري نهادهاي آموزشي دانست و اظهار داشت: نظام آموزشي ايران در ابتدا به صورت حوزوي و مکتبي بوده و سابقه شکلگيري دانشگاه و آموزش به سبک جديد به دارالفنون باز ميگردد. در آن زمان براي احداث پل، راه و جاده متخصص در ايران وجود نداشت، بنابراين عدهاي را به خارج فرستادند تا تخصص لازم براي ساخت پل، راه و جاده را فراگيرند و رشتههايي در اين راستا در دارالفنون تدريس و عرضه شد.
وي افزود: اين نظام درحاليکه هيچ ارتباطي با نظام آموزشي مکتبي ايران نداشت، گسترش يافت. درسها، رشتهها و ساختار اداري آموزشي از خارج الگوبرداري شد و متناسب با آن فضا رشد کرد؛ اين در حالي بود که تحولات در ايران متناسب با تحولات در کشورهاي خارجي پيش نميرفت و از اين رو رشته و درسهايي در دانشگاههاي ايران به وجود آمد که پاسخگوي نيازهاي جامعه ايران نبود، بلکه پاسخگوي نيازهاي خاستگاه آنها يعني جوامع توسعهيافته بود.
نياز به دانشجوي نخبه
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان ادامه داد:
دانشگاههاي ايران به چاپ مقالات در بهترين مجلات علمي جهان مفتخر هستند اما کشورهاي خارجي از نخبههاي ايراني بهترين استفاده را ميبرند و در مقابل، سيستم اجرايي و صنايع ايران نميتوانند از دانشجويان استفاده کنند. از سوي ديگر نخبه ايراني هم تمايل دارد در خارج از کشور کار کند چراکه احساس ميکند در خارج مؤثرتر و مفيدتر است و از توان و علمش استفاده بهتري ميشود. دانشگاههاي ايران نيرويي را تربيت ميکنند که جامعه به آن نياز دارد، اما تقاضايي براي استفاده از تحصيلکردهها ندارد. وقتي جامعه تقاضا ندارد يعني سيستم مريض است و آمادگي ندارد.
اکبري اضافه کرد: وضعيت آموزشي و جامعه ايران مشابه فرد بيماري است که ضعيف شده اما اشتها ندارد. جامعه ايران به دانشجويان نخبه و تحصيلکرده نياز دارد اما اشتها يا تقاضا ندارد. دانشگاه بهترين مواد غذايي را تهيه ميکند اما دستگاههاي اجرايي و سيستم بخش صنعتي امکان استفاده از آن را ندارد، زيرا اين سيستم مريض است. نخبه و استعداد درخشان ايران وقتي وارد سيستم ميشود دچار مشکل ميشود چراکه اين سيستم براي هضم اين مواد آمادگي ندارد.
70 ميليارد تومان پايان نامه
وي با بيان اين که ارتباط منطقي بين دستگاههاي اجرايي و مراکز علمي کشور وجود ندارد، گفت: برخلاف کساني که مشکل پژوهشي کشور را در کمبود بودجه ميدانند، بايد گفت اولين مسأله و مشکل پژوهش در ايران کمبود بودجه نيست، بلکه مهندسي پژوهش است؛ مأموريت و مسؤوليت پژوهشي مشخصي براي دستگاههاي پژوهشي کشور تعريف نشده و دستگاههاي پژوهشي وظيفه خود را رها کرده و به کارهاي آموزشي روي آوردهاند، در صورتي که اين وظيفه دانشگاهها و نهادهاي آموزشي است. اين مسأله نتيجه نداشتن ماموريت و مهندسي پژوهشي است که تبديل به فعاليتهاي پژوهشي نقطهاي نه پيوسته ميشود.
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با بيان اينکه اين دانشگاه سالانه شش ميليارد تومان حقالتحقيق براي پاياننامههاي تحصيلات تکميلي اختصاص ميدهد، اظهار داشت: دانشگاههاي غيرانتفاعي رقمي در همين حدود و دانشگاههاي آزاد رقمي به مراتب بيشتر صرف پاياننامهها که ماهيتاً پژوهشي هستند، ميکنند؛ بنابراين در مجموع دانشگاههاي استان اصفهان حدود 70 ميليارد تومان صرف پاياننامهها ميکنند؛ اما بايد پرسيد اين پاياننامهها که همه مساله پژوهشي دارند چند مورد از مسائل استان و در سطح وسيع تر کشور را رفع کردهاند؟ واضح است که پول هست اما هدفمند و ماموريت گرا هزينه نميشود. نياز به مهندسي پژوهشي در کل کشور احساس ميشود. عدم تعريف ماموريت هاي لازم و اولويتهاي ملي براي امر پژوهش موجب پژوهشهاي نقطهاي ميشود.
پژوهشهاي نقطهاي
اکبري با تاکيد بر اينکه ماموريت دانشکدهها، گروهها و اعضاي هيأتعلمي دانشگاهها بايد هدفمند شود، تصريح کرد: براي هدفمند کردن پاياننامهها بايد اعضاي هيأتعلمي ماموريتگرا شوند. ابتدا فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي اعضاي هيأتعلمي بايد از حالت نقطهاي خارج و براي دوره حداقل پنج ساله تبديل به ماموريت خطي شود. در اين حالت است که ميتوان توقع داشت پاياننامهها در سطح دانشگاه از حالت نقطهاي به خطي تبديل ميشود؛ توصيه ميکنم همه دانشگاهها به اين سمت بروند.
وي با بيان اينکه دانشجوي فوقليسانس نميتواند پژوهش بنيادي انجام دهد، چراکه شرايط علمي را براي پژوهش بنيادي ندارد، خاطرنشان کرد: فقط دانشجوي دکتري صلاحيت انجام پژوهشهاي بنيادي را دارد. براي پژوهشهاي کاربردي بخش خصوصي و دستگاه اجرايي ميتوانند مسائل و معضلات خود را به دانشجويان بسپارند تا در قالب پاياننامه بررسي شود و پس از آن نتايج بررسي در اختيار متقاضي قرار خواهد گرفت. دانشگاه اصفهان پولي براي پاياننامه از کسي نميگيرد فقط متقاضي بايد متعهد شود که اطلاعات لازم را به دانشجو بدهد.
مشکل صنعت
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با تاکيد بر اينکه صنعت در ايران در مرز دانش نيست، گفت: دانشگاه بهترين نيرو را تربيت ميکند تا صنعت از آن استفاده کند اما صنعت که به اين نيرو نياز دارد از اين نيرو استفاده نميکند زيرا دستگاه گوارش بخش صنعت مشکل دارد و اشتهايي براي دريافت اين مواد ندارد گرچه به آن نياز دارد.
اکبري در پاسخ به اين سؤال که چرا “کارخانههاي خودروسازي نيروي دکتري و ارشد استخدام ميکند اما در مقايسه با شرکتهاي خودروسازي خارجي محصولات با کيفيتي ارايه نميکند”، اظهار داشت: به دليل نبود رقابت در بازار خودرو ايران شرکتهاي خودروسازي دليلي براي افزايش کيفيت خودرو نميبينند و مطمئن هستند خودرو بيکيفيتشان به فروش ميرسد و نيازي به خلاقيت و نوآوري ندارد. اگر خودروهاي خارجي وارد ايران شود، شرکتهاي خودروسازي مجبور ميشوند بهترين نخبهها را از دانشگاهها استخدام کنند.
وي تصريح کرد: زماني صنايع نيروي نخبه را تقاضا خواهند کرد و به تعبيري اشتهاي بخش صنعت باز ميشود که احساس خطر کنند، بنابراين دانشگاه در تربيت نخبه ايراد ندارد تنها مشکل دانشگاه فعال نبودن در زمينه پژوهشهاي کاربردي در راستاي رفع نيازها جامعه است.
اکبري با تاکيد بر اينکه بايد کلينيک صنايع با حمايت اتاق بازرگاني شکل بگيرد تا مکاني براي تعامل دانشگاه و صنعت باشد، اضافه کرد: دانشگاه و صنعت تعامل ندارند اما بايد براي موضوعات مشترک بين بخش خصوصي و دانشگاه تفاهمنامه بسته شود. دانشگاه دانش و صنعت تجربه دارد و بايد تجربه و دانش به يکديگر بپيوندند.
آدرس غلط به مسؤلان
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان خاطرنشان کرد: افتخار عضو هيأتعلمي چاپ مقاله شده اما اين آدرس غلطي است که به مسئولان کشور داده شده است. بايد توجه داشت که توليد مقاله توليد علم نيست و توليد مقاله،عرض است. توليد دانش منتج به توليد مقاله ميشود اما توليد مقاله منتج به توليد دانش نميشود. معيار تعداد مقالات ملاک درستي براي رتبه علمي کشور نيست و چيزي را بايد توليد علم بدانيم که به معناي اقتصاد دانايي محور و علمي منتج به ثروت، کار و رفتار
توسعه آور است.
اکبري با بيان اينکه ما هنوز در دانشگاههاي نسل اول باقي ماندهايم، گفت: ساختارهاي اساسي کشور زمينهاي براي تحول فراهم نکرده و رشتهاي که 40 سال پيش براي جامعه مفيد بوده هنوز در دانشگاهها عرضه ميشود، در صورتي که اکنون نيازي به اين رشته نيست و در واقع اين رشته نيازي را رفع نميکند، اما همچنان در اين رشته دانشجو پذيرفته ميشود.
وي تاکيد کرد: وزارت علوم بايد اعلام کند در رشتههايي که نيازي برطرف نميکند دانشجو تربيت و مقاله توليد نشود و متناسب با نياز جامعه رشتهها متحول شوند.
روباهي که طاووس مي شود
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با بيان اين که دانشگاه کارآفرين دانشگاه نسل سوم است، اظهار داشت: شبيه حکايت مولوي که روباه ميخواست طاووس شود، توليد مقاله همان رنگ و لعاب طاووس گرفتن است. ايران بهترين دانشمندان را در عرصههاي مختلف دارد اما در همان عرصهها وارد کننده محصولات و وابسته است. به همين دليل بايد در کشور ماموريت گرا عمل کرد و مهندسي پژوهشي را در دستور کار آموزش و پژوهش کشور قرار داد.
اکبري با اشاره به اين که برخي از علوم نظري هستند و نميتوانند فوايد تجربي و کاربردي داشته باشند، تصريح کرد: پژوهش به سه شاخه بنيادي، توسعهاي و کاربردي تقسيم ميشود. پژوهشهاي بنيادي حکم ريشه را دارند و ديده نميشوند. همچنين پژوهشهاي توسعهاي را به بدنه و شاخ و برگ درخت و پژوهشهاي کاربردي را به ميوه و شکوفه درخت تشبيه ميکنند.
وي ادامه داد: جامعهاي که مشکلات بسياري دارد و گرسنه است و فرصت رسيدگي به ريشه، تنه و شاخ و برگ را ندارد، فقط به ميوه نياز دارد. جامعهايران در برخي از زمينهها نه بودجه دارد و نه وقت کافي، بنابراين تنها به پژوهشهاي کاربردي نياز دارد.
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان گفت: فرصت نظريهپردازي در برخي زمينهها وجود ندارد و جامعه ميتواند از نظريههاي کشورهاي ديگر در مورد رفع مشکل و معضلي خاص استفاده کند. رشتههاي علوم پايه از جنس ريشه هستند. جاي اين رشتهها در دانشگاه است و بايد به بهترين صورت در چارچوب مشخصي پرداخته شود، اما اين رشتهها کاربردي نيستند.
اکبري با تاکيد بر ماموريت گرايي دانشگاهها تصريح کرد: تأسيس دانشگاه علمي کاربردي ايرادي ندارد اما اشتباه است که همزمان با تدريس رشتههاي فيزيک نظري و رياضي محض در دانشگاههاي اصفهان و صنعتي شريف در دانشگاههاي سطح پايين هم در اين رشتهها دانشجو تربيت شود.
وي با بيان اين که دانشگاه علمي- کاربردي نبايد دانشجوي فوقليسانس و دکتري پذيرش کند چراکه عدول از ماموريتگرايي است، اظهارداشت: آيا بايد اجازه داده شود هر موسسه با کمترين توان علمي مثلا رشته حقوق را تدريس کند؟ آمايش آموزش عالي بايد اجرا شود. رشتههاي فني حرفهاي و علمي کاربردي در
همه جا بايد توسعه يابند اما نبايد اجازه داده شود رشتههايي همچون فيزيک و يا حقوق که به دانش سطح بالايي نياز دارند در هر دانشگاهي تدريس شوند.
آموزش عالي تودهوار
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با بيان اينکه وقتي کشور با آموزش عالي تودهوار مواجه شود با عارضههايي همچون افت شديد کيفيت تحصيلي، بي اعتباري مدرک، تقلب و سرقت علمي رو به رو خواهد شد، افزود: هنوز اقدامات مؤثري براي جلوگيري از سرقت علمي صورت نگرفته و مرجع و مجازات هاي مشخصي براي رسيدگي به مسأله تقلب در کشور وجود ندارد.
اکبري با بيان اينکه بسياري از دانشجويان ناآگاهانه مرتکب تقلب ميشوند، ادامه داد: در حوزه علمي اگر کسي مطلبي را بدون اجازه مالک منتشر يا استفاده کند و به مرجع اشاره نکند، تقلب محسوب ميشود. بخش ديگر اجاره علمي است به اين معني که دانشجو پاياننامه را نمينويسد بلکه آن را مي خرد.
وي با بيان اينکه در راستاي جلوگيري از تقلب،
نرم افزارهايي در حال ايجاد است اما اين نرم افزارها زماني ميتوانند مفيد باشند که پاياننامهها ثبت شده باشند، گفت: الکترونيکي شدن پاياننامهها امکان سرقت يابي را از طريق سيستم الکترونيکي ميدهد اما اگر بانک اطلاعاتي وجود نداشته باشد، ثمربخش نيست؛ بنابراين در اين مورد بايد قوانين سختگيرانه اي اعمال شود. بسياري از کشورهاي توسعهيافته اصل را بر برائت ميگذارند يعني اعتماد ميکنند و مدرک را به دانشجو ميدهند اما اگر ثابت شود مطالب پاياننامه دروغي و تقلبي است مدرک را از او پس ميگيرند.
خطرناکتر از مواد مخدر
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با تاکيد بر اينکه تقلب و سرقت علمي از مواد مخدر خطرناکتر است، اضافه کرد: تقلب، اخلاق علمي و پژوهشي را از بين ميبرد. کسي که مواد مخدر استفاده ميکند ارتقا نمييابد بلکه افتادهتر، از خانواده طرد و از کار اخراج ميشود اما کسي که سرقت علمي ميکند به پستهاي بالاتر دست مييابد. اکبري ادامه داد: در آموزش عالي تودهوار وقتي يک عضو هيأتعلمي 20 دانشجو را در طول سال راهنمايي ميکند، قطعاً در آن سرقت و تقلب اتفاق ميافتد، چراکه فرصت نميکند پاياننامهها را ببيند اما اسم او روي پاياننامه نوشته ميشود.
وي خاطرنشان کرد: وقتي ارتقا و استخدام اعضاي هيأتعلمي با معيارهاي کمي همچون چاپ مقاله و نوشتن کتاب باشد و ناشران بخش خصوصي هر مطلبي که حتي ارزش علمي ندارد را چاپ ميکنند، عضو هيأتعلمي با کتابها و مقالات بيارزش استخدام ميشود و ديگر خيالش راحت است که وارد سيستم دانشگاهي شده بنابراين حلقههاي کنترلي جدي وجود ندارد.
اخراج عضو هيات علمي بيکيفيت
معاون پژوهشي دانشگاه اصفهان با بيان اين که برخي دانشگاهها معتقدند تعدادي از اعضاي هيأتعلمي کشور کيفيت لازم را ندارند، اما هيچ دانشگاهي عضو هيأتعلمي بيکيفيت را اخراج نميکند، تصريح کرد: سياستهاي تنبيهي جدي براي جلوگيري از تقلب، سرقت و نشر مطالب نامطلوب وجود ندارد. دانشگاه اصفهان اين موضوع را جدي گرفته، اما دانشگاههاي ديگر کشور سياستهاي جدي براي جلوگيري از سرقت علمي ندارند. اگر فقط دانشگاه اصفهان اينگونه عمل کند ضرر ميکند و همه دانشگاه هاي کشور بايد به طور هماهنگ اين سياست را در دستور کار خود قرار دهند.
