ترديدي نيست كه وسايل آموزشي در هموار ساختن راه دشوار تعليم و تربيت و تدريس نقش ارزندهاي دارند و مربياني كه در نظامهاي پيشرفته آموزشي حداكثر استفاده را از اين وسايل و مواد ميكنند بيش از پيش به ارزش كمكي اين وسايل معترفند. هرچند كه اطلاق لفظ كمك به وسايل آموزشي مفهوم درستي نيست. اما عبارت وسايل كمك آموزشي امروزه رايج شده و به نظر ميرسد كه مسؤولان آموزشي نيز آن را قبول كردهاند. ليكن آنچه كه از همه مهمتر است اين است كه امروزه وسايلي با نام كمك آموزشي تهيه و در سطح گستردهاي در اختيار دانشآموزان و معلمان قرار ميگيرد كه هيچ يك از شرايط يك وسيله آموزشي را ندارند و متأسفانه نظام آموزشي نيز در اين مورد نه تنها سكوت كرده بلكه گاهي به تائيد آن نيز ميپردازد شاهد هستيم كه كتابهاي مختلفي تحت عنوان كتابهاي كمك آموزشي و كمكدرسي در سطح گسترده چاپ ميشوند كه اكثراً با مجوز رسمي از وزارت آموزش و پرورش به اين كار اقدام ميكنند. كتابهايي كه به سادگي هرآنچه را كه مؤلفان كتب درسي در دهه حاضر تلاش در علمي و پژوهشي كردن كتب درسي داشتهاند را پنبه كرده وتمامي اين تلاشها را ناكام گذاشتهاند. اين گونه كتابها با تهيه جواب يكدست به كليه سؤالات و پرسشهاي كتب درسي از بحث و آزمايش كنيد پاسخ فكر كنيد و پژوهش كنيد و… به زعم خويش به دانشآموزان در يادگيري كمك ميكنند.
خلاقيت و كتابهاي كمكدرسي:
هدف تعليم و تربيت تنها آموزش و يادگيري مطالب درسي كتابها و آن هم در سطح دانش اوليه آن نيست كه ما از طرق مختلف از جمله سؤال و جواب و حفظ طوطي واري مطالب به آن برسيم، بلكه يكي از اهداف مهم نظام آموزش و پرورش رشد استعدادها و خلاقيتها است و لازم است كه دانشآموزان به تفكر واداشته شوند. تفكر زماني حاصل ميشود كه امري به ياد فرد آمده باشد و يا اينكه فردي با مسأله و مشكل جديدي مواجه شود و در صدد حل آن برآيد. به عبارت ديگر افراد نميانديشند مگر اينكه مسأله و مشكل خاصي مطرح شود و آنان را به تفكر برانگيزد ( مهارتهاي آموزش و پرورش، ص 63).
بنابراين تفكر عبارت است از فعاليتهاي جهت دار ذهن براي حل مسأله كه به صورتهاي تداعي آزاد، خيالبافي، تفكر عملي، تفكر خلاق و… ميتواند باشد و مسلماً آنچه كه در فرآيند تعليم و تربيت بايد بيشتر مورد توجه قرار گيرد تفكر خلاق است. ( مهارتهاي آموزشي ص 63) بنابر اين هدف از فعاليتهاي آموزشي در مدسه حفظ كردن و آموختن مطالبي نيست كه چندان ارتباطي با زندگي دانشآموزان ندارد بلكه آنچه كه بايد محور فعاليتهاي آموزشي قرار گيرد اين است كه دانشآموزان بياموزند كه چگونه فكر كنند و چگونه به قضاوت بپردازند، پس نبايد مراحل تحصيل را به صورتي درآورد كه دانشآموزان صرفاً از يك كلاس به كلاس بالاتر وارد شده و در هر كلاس معلومات معيني را حفظ كنند متأسفانه آنچه كه در سيستمهاي آموزشي و مدارس مشاهده ميشود اين است كه به رغم پذيرفتن اين فرض كه فكر كردن راه را براي آموزش بيشتر باز ميكند اما چندان رغبتي در تشويق دانشآموزان به تفكر ملاحظه نميشود.
و براي رهايي دانشآموزان از مرحله وابستگي فكري و نيل آنان به مر حله استقلال و كمال قدمي برنميدارند، امروزه يكي از عادات غلطي كه در نظام آموزشي جامعه ما تثبيت شده، نينديشيدن درباره هدفهاي فعاليتهاي آموزشي است تا جايي كه محتواي آموزشي كه وسيلهاي براي رسيدن به هدفها است خود هدف قرار گرفته و براين اساس است كه مدارس با انتقال فراوان مفاهيم علمي و تمرينات تكراري بيمعنا و همچنين كتابهايي با عناوين كمكدرسي با در اختيار گذاشتن جواب كليه سؤالات و نكات درسي فرصت انديشيدن را از دانشآموزان ميگيرند.
مشكل كجاست؟
تدريس، خلق محيطهايي است كه در آن ساختهاي شناختي دانشآموزان ظهور يافته و تغيير يابد. هدف ايجاد تجارب يادگيري است كه به دانشآموزان تمرين عمليات ذهني خاصي را ميدهد.
پياژه معتقد است كه ساختهاي شناختي فقط زماني تو.سعه مييابند كه شاگردان تجارب يادگيري خود را خود بنا نهند، يادگيري بايد خود انگيخته باشد، تصور ميشود كه دانشآموزان آغازگر آن نوع تجارب يادگيري باشند كه به نحو احسن با ساختهاي شناختي آنان تطبيق كند و اين مشروط به آن است كه فرصت لازم در محيط وجود داشته باشد. ( الگوهاي تدريس، ص 368 ).
همچنين برونر نيز معتقد است كه شاگردان را نبايد در برابر دانستهها قرار داد بلكه بايد آنان را با مسأله روبرو كرد تا خود به كشف روابط ميان امور و راه حل آنها اقدام كنند. (مهارتهاي آموزش پرورش، ص 31 ).
هيلگارد و ماركوئيز نيز يادگيري را عبارت از فرآيند تغييرات نسبتاً پايدار در رفتار بالقوه فرد بر اثر تجربه ميدانند ( طبقهبندي هدفهاي پرورشي، ص 48 ).
بنابراين امروزه توجه به روشهاي تدريس فعال از آن جهت مورد توجه قرار گرفته كه در آن دانشآموزان فعال هستند، هركدام از اين روشها به شيوههايي در جهت فعال نمودن شاگردان در يادگيري و تدريس هستند و هدف اصلي از اين فعاليتها تعميق بخشيدن به يادگيري است. درحالي كه متأسفانه كتابهاي فوقالذكر درست برعكس اين روشها بوده و جلوي فعاليت و در نتيجه خلاقيتهاي دانشآموزان را ميگيرد.
كاركنان آموزشي مدرسه ميتوانند از الگوهاي تدريس همچون راهي براي بهبود مدرسه استفاده كنند آنان براي اين منظور بايد مجموعههايي از الگوهايي را ياد بگيرند كه بتوانند بر توان يادگيري دانشآموزانشان بيافزايند بنابراين لازم است كه معلمان در روشهاي تدريس خويش تجديد نظر كنند و در روش مطالعه دانشآموزان نيز تجديد نظر شود، نه اينكه با در اختيار گذاشتن جواب آماده، شاگردان را به سمت حفظ مطالب سوق داده و در نهايت در حيطه دانش، از حيطه شناختي نگه دارند.
براساس همين ديدگاه مؤلفان كتب درسي در دهههاي اخير با توجه به اهداف نظام آموزشي تغييراتي جهت علمي و پژوهشي كردن كتب درسي و گسترش تفكر و خلاقيت در بين دانشآموزان به اجرا گذاشتهاند، براي مثال در كتب علوم تجربي مواردي تحت عنوان فكر كنيد، بحث كنيد، آزمايش كنيد و… گنجانده شده است، تا كتب درسي از لحاظ محتوي اصلاح شود، هرچند كه تنها اصلاح محتوي كافي نيست و لازم است كه همراه آن هم در روشهاي تدريس و هم در نحوه ارزشيابي تغييراتي ايجاد شود اما كتابهايي تحت عنوان كمكدرسي حتي اصلاحاتي را هم كه در محتوي صورت گرفته به طور نسبتاً كامل خنثي ميكنند. اين كتابها جواب كليه سؤالات، فكر كنيدها و آزمايشات را در اختيار شاگردان ميگذارند، بنابراين ديگر نيازي به بحث و گفتو گو و يا فكر و آزمايش كردن براي دانشآموزان نيست. اين گونه كتابها در ساير رشتههاي درسي نيز به همين شيوه عمل ميكنند و صد تأسف از اينكه اين كتابها با مهر و مجوز رسمي آموزش و پرورش و با نام كتب كمكدرسي ارائه ميشوند.
چه بايد كرد؟
بايد تكليف خويش را روشن كنيم، اگر هدف آموزشي رشد و پرورش استعدادها و خلاقيت هاست اگر نظام آموزشي در پي اصلاح كتب درسي و پژوهشي كردن محتوي و گستر ش تفكر در بين دانشآموزان است، اگر به دنبال يادگيري عميق و با دوام هستيم و نميخواهيم شاگردان و نسل آينده كشور را در ابتدائيترين سطح از يادگيري نگه داريم. اگر به اقدامات و تلاشهاي مؤلفان كتب درسي در اصلاح كتب ارزش و اهميت قائل هستيم و آن را يك اصلاح واقعي و لازم ميشماريم، حتماً بايد تكليف خود را كتب مختلفي را كه با عناوين متفاوت ليكن با كاركردي يكسان همه اين موارد زير سؤال برده و با اقدامات خويش نه تنها موجب بهبود در يادگيري نميشوند بلكه موجب انجماد فكري دانشآموزان نيز ميشوند و با تهيه جواب كليه پرسشها و سؤالات و حتي جواب بخشهاي فكر كنيد و بحث و گفتوگو كنيد غذاي آمادهاي را در اختيار شاگردان ميگذارند، روشن كنيم.
لازم است در موقع صدور مجوز چاپ از جانب اولياي امور به اين موارد و اهداف نظام آموزشي توجه گردد، اگر هدف نظام آموزشي انتقال دانشآموزان از مرحلهاي به مرحله ديگر و از كلاسي به كلاس ديگر و به هر قيمتي است به نظر ميرسد كه نيازي به اصلاح كتب و تغيير محتوي به روشهاي فعال و جديد نباشد.
منابع -1شعباني، حسن 1380، مهارتهاي آموزشي و پرورشي، انتشارات سمت، چاپ يازدهم -2 برويس جويس و ديگران، 1372، الگوهاي تدريس، ترجمه محمدرضا بهرنگي، نشر مركز ترجمه و نشر كتاب، چاپ سوم -3احديان، محمد و آقازاده، محرم، 1378، راهنماي روشهاي نوين تدريس، نشر آيين چاپ اول -4 هيگز، جيمزام، 1381، 601 تكنيك حل خلاق مسأله، ترجمه محمد احمدپور دارياني، نشر اميركبير، چاپ دوم -5 طبقهبندي هدفهاي پرورشي (1368)، ترجمه علياكبر سيف و خديجه عليآبادي.
*****
