تاثير رقابت بين مدارس برشکاف طبقاتي
انتخاب آزاد والدين در انتخاب مدارس در برخي از نظام هاي آموزشي سبب بروز رقابت بين 
مدارس در مناطق مختلف مي شود. آيا بايد براي اين رقابت معيارهاي جديدي ارائه شود؟ مطالعاتي که در سطح بين المللي انجام گرفته است نشان مي دهد که اعطاي آزادي بيش از اندازه به مدارس در چارچوب رقابت بين آن ها مي تواند اثرات منفي زيادي را به دنبال داشته باشد و بهتر است بر اين رقابت نظارت شود.
در بسياري از نظام هاي آموزشي ، رقابت بين مدارس روز به روز بيشتر مي شود. اين مساله در فرانسه و ساير کشورهاي اروپايي هم به وضوح قابل مشاهده است اما مساله اصلي در آن است که هيچ حد مشخصي براي آن تعريف نمي شود. در عوض در بخشي از کشورهاي آمريکايي ، انگلستان و نيوزيلند ،
نظام هاي آموزشي با جهت دهي به اين رقابت ها تاثيرات بسيار مثبتي را ايجاد کرده اند : مثل بهبود فعاليت هاي آموزشي و توجه بيش از پيش به نيازهاي دانش آموزان و والدين. در اين کشورها والدين به جاي آن که مجبور باشند حتما فرزند خود را در مدرسه اي که در محدوده محل زندگي آنهاست ثبت نام کنند ( مثل فرانسه و ايران ) در انتخاب مدرسه فرزندان خود آزادند ، چرا که تمامي مدارس به نسبت تعداد دانش آموزاني که ثبت نام مي کنند به اندازه ي کافي از دولت بودجه دريافت مي کنند.
در اين نظام هاي آموزشي نيمه رقابتي مدارس آزادند تا با به کارگيري ابتکارات و امتيازاتي که در اختيار والدين و دانش آموزان قرار مي دهند مثل کادري قوي و کيفيت آموزشي ، آن ها
را به خود جذب کنند. اينگونه اختيار دادن به مدارس چه تاثيري در سيستم آموزشي اين کشورها دارد؟
بيشتر مطالعاتي که به منظور پاسخ دهي به اين پرسش صورت گرفته اند بي طرف نيستند اما مي توان نکات مشترکي را در بين همه آن ها پيدا کرد.در وهله اول ، اکثر قريب به اتفاق مطالعاتي که در آمريکا صورت گرفته است نشان مي دهد که باز گذاشتن دست مدارس در رقابت براي جذب دانش آموز در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان تاثير نداشته يا اگر هم داشنه باشد ميزان آن بسيار کم است.(1) بنابراين ، اين تفکر که رقابت آزاد بين مدارس سبب افزايش کارکرد محصلين
مي شود چندان درست نيست. از طرفي ديگر مطالعات زيادي هم در رابطه با تاثير آزادي نسبي مدارس بر تفکيک و نابرابري تحصيلي صورت گرفته است. اکثر آن ها نشان مي دهند زماني که اختيار والدين در انتخاب مدرسه فرزندشان به آزادي عمل بيش از اندازه مدارس در انتخاب دانش آموزان خود و برخورد متفاوت با آن ها به نسبت وضعيتي که دارند همراه مي شود سبب افزايش نابرابري تحصيلي مي شود. براي مثال ، فرزندان خانواده هاي فقير حضور کمرنگي در برخي از مدارس دارند.اين مساله از يک طرف تاثيري منفي برپيشرفت تحصيلي اين دانش آموزان مي گذارد و از طرفي ديگر سبب بروز نابرابري اجتماعي در بين دانش آموزان مختلف مي شود. (2)
درس هايي از انگلستان
يکي از متقاعد کننده ترين تحقيقات ارائه شده در نيوزيلند صورت گرفته است. (3) تحقيق فوق در گرين سيتي ، شهري کوچک ، انجام شده است که 11 مدرسه راهنمايي در شهر و حومه آن قرار دارد. اصلاحات صورت گرفته در اين شهر سبب پويايي رقابت بين مدارس بين سال هاي 1989 و 1993 شد. طبق تحقيق انجام شده ، اين اصلاحات سبب تشديد روند قطبي شدن و تفکيک قوميتي دانش آموزان شد چرا که وزارت آموزش و پرورش و مقامات محلي دست از هرگونه نظارت بر انتخاب مدرسه توسط والدين براي فرزندانشان از يک طرف و نحوه اسم نويسي و قبول اين دانش آموزان از طرف ديگر ، برداشتند.
به گفته ي محققين ، ترديد هايي که در خصوص اعطاي آزادي بيش از اندازه به مدارس در عرصه رقابت آن ها با يکديگر وجود دارد کاملا قابل توجيه است . بيشترخانواده هاي ثروتمندي که در اين منطقه زندگي مي کردند تمايل به ثبت نام فرزند خود در مدرسه هاي خارج از آن را داشتند و همين مساله سبب ظهور شکاف اجتماعي در مدارس شد. تحقيقات ديگري که در انگلستان صورت گرفته است هم در همين مسير گام بر مي دارد ؛ آزادي عمل در انتخاب با توجه به منابع فرهنگي و مادي خانواده ها متفاوت است و اکثرا خانواده هاي ثروتمند و طبقه متوسط هستند که مي توانند دست به انتخابي آزادانه بزنند. انتخاب خانواده هايي که از نظر مالي ضعيف تر هستند تنها به مدارس محدوده زندگي خودشان محدود مي شود .
با اين حال به اين نظريه انتقاد هايي هم شده است. بر مبناي مطالعات گسترده کمي و کيفي اي که در رابطه با علل و گسترش شکاف اجتماعي بين مدارس در انگلستان صورت گرفته است ، تيمي تحقيقاتي (4) نشان داده است که اصلاحاتي که در سال 1988 شکل گرفت سبب کاهش شکاف اجتماعي در بسياري از مدارس در بين سال هاي 1989 و 1995 شد. در ساير مدارس ، اما روند افزايش شکاف اجتماعي ادامه پيدا کرد. در عوض ، بين سال هاي 1998 و 2001 ، يک بار ديگر روند شکاف اجتماعي در مدارس روندي افزايشي پيدا کرد.به گفته محققين اين شکاف به خصوص در مناطق شهري متوسط ، با تراکم جمعيتي بالا و فقير شدت گرفت نه در مناطق روستايي. آزادي عمل دادن به والدين در انتخاب مدرسه فرزندشان سبب شد تا آن ها به مدارسي دسترسي پيدا کنند که قبلا براي آن ها ميسر نبوده است به عبارت ديگر ، آزادي که به اين خانواده ها اعطا شد، در مناطقي که شبکه حمل و نقل مناسبي داشتند تاثيرات بسيار مثبتي را به دنبال داشت.
با اين حال بين سال هاي 1998-2001 برنامه هاي دولتي سبب افزايش تعداد مدارسي شد که برنامه تحصيلي ويژه اي داشتند. اين مساله با تمايل مدارس به گلچين کردن دانش آموزاني که براي ثبت نام به آن ها مراجعه مي کردند همراه شد. اين موضوع دليلي است براي افزايش شکاف اجتماعي در مدارس در اين بازه زماني ، نتايح به دست آمده با ساير تحقيق هاي
صورت گرفته برابري داشتند. در مناطق شهري پيشرفته تر ، هم همان شکاف به وجود آمد چرا که امکاناتي که مدارس ارائه مي دادند به تناسب وضعيت مالي دانش آموزاني که به آن ها
مراجعه مي کردند متفاوت بود. در نتيجه :آزادي عمل ارائه شده به والدين در انتخاب مدارس فرزندان خود از يک سو و آزادي عمل بيش از حد اعطا شده به مدارس در انتخاب دانش آموزان خود از سوي ديگر سبب بروز شکاف تحصيلي شد.
نظام آموزشي فرانسه
رقابت بين مدارس در نظام هاي آموزشي که انتخاب آزاد مدرسه توسط والدين به صورت رسمي به رسميت شناخته نشده و توسط قانون مدرسه محدود شده هم مي تواند وجود داشته باشد ، مثل کشور فرانسه. به اين ترتيب جامعه شناسان فرانسوي نشان داده اند که مدارس اين کشور بي وقفه با رقابتي محلي دست و پنجه نرم مي کنند ، رقابتي که نه تنها بين مدارس خصوصي و دولتي که بين خود مدارس دولتي هم در جريان است.(5) با وجود تدابيري که در نظام آموزشي فرانسه به منظور رفاه حال والدين دانش آموزان لحاظ شده است ، بسياري از آن ها
سعي در دور زدن اين قوانين دارند. آن ها دائما سعي در ممانعت از ثبت نام فرزند خود در مدرسه اي که از نظر موقعيت مکاني براي آن ها در نظر گرفته شده داشته و تمايل به ثبت نام فرزند خود در مدارس خصوصي دارند. انتخابي که مسلما در دسترس تمام قشرهاي جامعه نبوده و سبب گسترش شکاف تحصيلي و در نتيجه شکاف اجتماعي مي شود. مدرسه ها به نوبه خود سعي مي کنند تدابيري به کار گيرند که بتوان به وسيله آن ها به انتخاب والدين پاسخ بگويند. براي نيل به اين هدف آن ها دانش آموزان با وضعيت مناسب تحصيلي را در اولويت قرار مي دهند و از طرفي – به صورت قانوني يا مخفيانه –کلاس هاي مختلف متناسب با سطح و وضعيت دانش آموزان خود برگزار مي کنند. ( حول زبان خارجه ، ورزش ، هنر و. . . )
تحقيقاتي که در مقياس اروپايي صورت گرفته نشان مي دهد چگونه انتخاب والدين در منجر به بروز رقابت شديد بين مدارس ، در وهله اول براي جذب دانش آموز و در نتيجه سرمايه و در وهله دوم جذب دانش آموزان بهتر مي شود.اين رقابت تاثير به سزايي در نحوه عملکرد مدارس دارد. برخي از اين مدارس با تکيه بر شهرتي که دارند هدف اصلي خود را جذب سرمايه قرار داده و پاره اي ديگر با ارائه امکانات تحصيلي جديد ( مثل کلاس هاي دو زبانه) يا منوي غذاي متنوع در ساعت نهار به دنبال جذب دانش آموزان جديد براي بهبود بخشيدن به تصوير خود در بين عموم هستند. بر عکس ،
برخي از مدارس که امکاناتي اينچنين نداشته و در نتيجه توانايي اعمال قدرت بر ثبت نام دانش آموزان خود را ندارند برخي مواقع به نحوي تهاجمي – براي مقابله با شکست تحصيلي دانش آموزان –با مساله برخورد کرده و در ساير موارد شرايط را پذيرفته و دست از تلاش بر مي دارند. مساله اي که منجر به افت سطح علمي دانش آموزان آن ها مي شود.
*رقابت بيشتر ، شکاف بيشتر
براي مبارزه با شکاف اجتماعي ، در وهله اول بايد سياستي عمومي با محوريت اقتصاد و کار دنبال شود و به طور خاص تلاشي گسترده براي از بين بردن شکاف طبقاتي بين محله هاي مختلف در شهرها انجام شود.(6) با اين وجود يکي از دلايل شکاف تحصيلي موجود در فرانسه امروز را بايد در ساز و کار رقابت بين مدارس جست و جو کرد. براي مبارزه با اين شکاف بايد در وهله اول نحوه رقابت بين اين مدارس را سازماندهي کرد. درست از زماني که انتخاب آزاد والدين در انتخاب مدرسه براي فرزنداشان با خودمختاري مدارس در انتخاب دانش آموزانشان و فرق گذاري بين آن ها همراه مي شود ، شکاف تحصيلي به ميزان بسيار زيادي افزايش مي يابد. چگونه بايد با اين پديده مقابله کرد؟ پاسخ ما اينچنين است : مقابله با اين شرايط تنها در صورتي ممکن است که در سياست فعلي که وزارت آموزش و پرورش در پيش گرفته تجديد نظر شود.
مشکل اول در نحوه مشخص کردن قلمروي رقابتي مدارس است. به عبارت ديگر مدارس شهري براي جذب دانش آموزان قوي و خانواده هاي ثروتمند تنها به قلمروي خود بسنده نکرده و به دنبال دانش آموز خارج از آن هم هستند. اين مساله در شرايطي است که مسئولين حوزه هاي دولتي يا به اين مساله اهميتي نمي دهند يا توانايي لازم براي رويارويي با اين مشکل را ندارند.
در وهله دوم ، اين والدين هستند که براي ثبت نام فرزندان در مدارس بهتر و با کيفيت تر حوزه قلمروها را زير پا مي گذارند. مسئولين دولتي در اين مورد هم آنطور که بايد و شايد سفت و سخت عمل نمي کنند. اين مساله در حالي است که برخي مدارس اين امکان را دارند تا در ثبت نام دانش آموزان خود از فيلترهاي مختلف استفاده کنند ولي ساير مدارس خير. براي نظم بخشيدن به رقابت بين مدارس ، بايد به طور همزمان در تمامي حوزه هاي تحصيلي عمل کرده و امکاناتي را که آن ها در اختيار دانش آموزان و والدين قرار مي دهند و نحوه عملکرد آن ها را حداقل تا حد امکان يکسان کرد. اگر بتوان اين سياست را براي تمامي مدارس يک حوزه –
چه خصوصي و چه دولتي –اجرا کرد ، شرايط بسيار بهتر خواهد شد. اين مساله نيازمند وضع معيارهاي مشترک در زمينه ثبت نام دانش آموزان و ارائه امکانات مختلف به آن ها است. وزارت آموزش و پرورش بلژيک در حال حاضر در حال تحقيق براي بررسي امکان به اجرا در آوردن اين سياست است ، سياستي که اجراي آن با توجه به نبرد دائمي موجود بين مدارس دولتي و خصوصي اصلا ساده به نظر نمي رسد.
در نهايت ، نظارتي بيشتر بر مدارس ” نيمه مختار ” مي تواند تاثيرات مخرب رقابت آزاد بين مدارس را کمتر کند.تحقيقات صورت گرفته نشان مي دهد که در انگلستان کارهايي صورت گرفته است که مي تواند فاصله بين مدارس را کمتر کند . به اجرا در آمدن سياست هاي جديد براي جذب دانش آموزان از تمامي اقشار جامعه در مدارسي که بيشترين درخواست را دارند ، سبب شده است تا شکاف بين مدارس تا حدي کمتر شود. از اين لحاظ ، شکاف تحصيلي بين مدارس در برخي از مناطق شهر لندن کمتر از يک سوم آن چيزيست که پيش بيني مي شد ، به خصوص از لحاظ حضور اقشار مختلف جامعه در مدارس.
برگردان آريا نوري
توضيحات:
(1) D.N. Harris et C.D. Herrington, « Accountability, standards, and the growing achievement gap. Lessons from the past half-century », American Journal of Education, vol. CXII, n° 2, février 2006.
(2) G. Felouzis, F. Liot et J. Perroton, L’Apartheid scolaire. Enquête sur la ségrégation ethnique dans les collèges, Seuil, 2005.
(3) D. Hughes et al., Trading in Futures. Why markets in education don’t work, Open University Press, 1999.
(4) S. Gorard, C. Taylor et J. Fitz, Schools, Markets and Choice Policies, Routledge/ Falmer, 2003.
(5) S. Broccolichi et A. Van Zanten, « Espaces de concurrence et circuits de scolarisation. L’évitement des collèges publics d’un district de la banlieue parisienne », Les Annales de la recherche urbaine, n° 75, 1997, et G. Felouzis, « Performances et “valeur ajoutée” des lycées : le marché scolaire fait des différences », Revue française de sociologie, vol. XLVI, n° 1, 2005.
(6) M. Oberti, « Différenciation sociale et scolaire du territoire », Sociétés contemporaines, n° 59-60, 2006.
منبع: مجله علوم انساني فرانسه: http://www.scienceshumaines.com/
—————–
