فناوري اطلاعات و ارتباطات در عصر حاضر از موثرترين مؤلفههايي است كه ابعاد مختلف زندگي فردي و اجتماعي انسانها را تحت تاثير قرار داده و موجب تغيير سبك زندگيها شده است. تعليم و تربيت در معناي اخص خود بي تاثير از اين تغييرات نيست. هم رشد و گسترش اين حوزه از دانش بشري مديون نظام آموزشي است و هم نظام آموزشي از اين تكنولوژي بهره ميگيرد. امروزه شكل سنتي كلاسهاي درس رو به افول است. روز به روز بر تعداد مدارس هوشمند افزوده ميشود.
مدارس هوشمند، مدارسي هستند كه با داشتن امكانات ارتباطي كافي و با اتصال به شبكههاي ملي و جهاني، دسترسي معلم و دانش آموز به منابع عظيم علمي و محتواي آموزشي را فراهم ميكنند. آموزش در اين گونه مدارس به كمك رايانه از طريق شبكههايي مانند اينترنت، اينترانت و اكسترانت و به صورت چند رسانهاي ارائه ميشود. به عبارت ديگر محتواي برنامههاي درسي با استفاده از صدا، تصوير، متن، فيلم و… ارائه ميشود. بهره گيري از تعامل و ارتباطات دوسويه و چند سويه بين معلم و شاگرد و نيز بين شاگردان، كيفيت فرايند ياددهي و يادگيري را به بالاترين سطح خود ميرساند.
مدارس هوشمند، مدارسي هستند كه با داشتن امكانات ارتباطي كافي و با اتصال به شبكههاي ملي و جهاني، دسترسي معلم و دانش آموز به منابع عظيم علمي و محتواي آموزشي را فراهم ميكنند. آموزش در اين گونه مدارس به كمك رايانه از طريق شبكههايي مانند اينترنت، اينترانت و اكسترانت و به صورت چند رسانهاي ارائه ميشود. به عبارت ديگر محتواي برنامههاي درسي با استفاده از صدا، تصوير، متن، فيلم و… ارائه ميشود. بهره گيري از تعامل و ارتباطات دوسويه و چند سويه بين معلم و شاگرد و نيز بين شاگردان، كيفيت فرايند ياددهي و يادگيري را به بالاترين سطح خود ميرساند.
ميدانيم كه يكي از اهداف عاليه نظام تعليم و تربيت، افزايش كيفيت يادگيري دانش آموزان و رشد علمي و فرهنگي آنان است. بنابراين جهتگيري برنامههاي كوتاه مدت و دراز مدت وزارتخانه آموزش و پرورش ميتواند در اين مقوله قابل بحث باشد.
آموزش و پرورش به دنبال سياستهاي ابلاغي بالادستي خود از جمله برنامه درسي ملي يا برنامه تحول بنيادين در نظام آموزشي، با رشد و گسترش فناوري اطلاعات و ارتباطات در مدارس در جهت اين هدف اصلي گام برمي دارد. دولت نيز در مصوبهاي وظايف و فهرست خدمات الكترونيك نهادهاي مختلف از جمله آموزش و پرورش را مشخص كرده است. در اين مصوبه، حركت در جهت آموزش مجازي و گسترش توليد و كاربرد نرمافزارهاي چند رسانه اي، به عنوان دو حوزه كاري وسيع است كه آموزش و پرورش بايد در اين جهت حركت كند.
اما اين حركت از يك طرف نيازمند تلاش والاي مسئولان و كارگزاران نظام آموزشي است و از طرف ديگر معلمان و دانش آموزان هستند كه در عملياتيترين حوزه نظام تعليم و تربيت ميتوانند با حركتي جهادي، پايههاي تحول كيفي در نظام آموزشي و به تبع آن نظام فرهنگي- اجتماعي را پي ريزي كنند. البته به نظر ميرســد در اين فرايند نقش معلم و دانش آموز
پررنگتر باشد.
آنــان به عــنوان نيروهاي متفكر و كار آمد نظام آموزشي كه در خط مقدم تعليم و تربيت قرار دارند، با برنامه ريزيهاي مدبّرانه ميتوانند دانش آموزان را به تعامل بيشتر با محتواي برنامههاي درسي هدايت كنند. البته همان طور كه گفته شد در صورت استفاده درست از فناوريهاي نوين اطلاعاتي و ارتباطي، تعامل آموزشي و تربيتي معلم و شاگرد با محتواي درسي به سطوح بالاتري ميرسد. حاصل اين تعامل توليد محتواي الكترونيكي است كه ميتواند ضمن تسهيل ارتباط دانش آموز با كتاب و ايجاد يادگيري پايدار، امكان اشتراك تجارب آموزشي و پرورشي را فراهم كند.
محتواي توليد شده توسط ديگر دانش آموزان يا معلم مورد استفاده و نقد و اصلاح قرار ميگيرد و گام به گام بر كيفيت آن افزوده ميشود و يادگيري تبديل به فرايندي مداوم، آرام و تدريجي و فزاينده ميشــود. فقط در اين حالت است كه دانش آموز و معلم از فرايند يادگيري احساس لذت خواهند كرد. شوق آموختن در برق چشمان شاگردان، چشم معلم را روشن خواهد كرد و او را به سمت همتي والا و تلاشي مقدس در جهت اعتلاي كيفي فرايند تعليم و تربيت سوق خواهد داد.
بنابراين ضرورت يادگيري الكترونيك و استفاده از فناوريهاي نوين در نظام آموزشي بيش از پيش احساس ميشود. اما مفهوم يادگيري و آموزش الكترونيك چيست و با شنيدن اين كلمه چه مفهومي در ذهن شنونده تداعي ميشود؟
در پاسخ به اين سوال بايد گفت محققان و نويسندگان، آموزش و يادگيري الكترونيك را در ترجمه، معادل اصطلاح لاتين learning E به كار برده اند. حرف e نماينده كلمه Electronic است. اما به تعابير ديگري از e نيز ميتوان اشاره كرد. از جمله ميتوان به كلمه Experience اشاره كرد كه به معناي تجربه است. چرا كه يادگيري هيچ گاه از تجربه جدا نبوده و طبق نظر بسياري از روانشناسان رفتار گرا، ايجاد يادگيري مشروط به وجود تجربه است.
با برداشتي ديگر، ميتوان به كلمه Engagement به معناي سرگرمي اشاره كرد. اگر فرايند يادگيري با سرگرمي و لــذت و جذابيت همراه باشد، هرگز دانش?آموز را دفع نميكند و حاصل اين جاذبه، كاهش افت تحصيلي است و از ميزان به هدر رفتن سرمايههاي انساني و مادي كاسته ميشود.
يادگيري الكترونيك و همچنين محتواي الكترونيك همانند ساير كاركردهاي كامپيوتر، همواره براي نوجوانان و جوانان دانش آموز داراي جاذبه بسياري بوده است. اين امر فرصت مغتنمي براي معلم فراهم ميكند كه از آن در جهت صحيح خود، يعني تعليم و تربيت بهره گيرد كه به تبع آن فرهنگ استفاده صحيح از اين ابزار گسترش مييابد و از آسيبهاي اجتماعي مختلفي كه حاصل از كاربرد نادرست اين تكنولوژي است، كاسته ميشود.
Ease of use به معني سهولت در استفاده، از ويژگيهاي ديگر آموزشهاي الكترونيك است. امروزه فناوريهاي مختلفي از قبيل دريافت كنندههاي ديجيتال، كامپيوتر و لپ تاپ، موبايل، CD و DVD و سايتها و وبلاگها و… به وفور در اختيار سيل عظيمي از جوانان و نوجوانان قرار دارند. آنها به راحتي محتواي مورد نظر خود را از طريق اين ابزارها دريافت ميكنند. پس خوب است از اين فرصت موجود در جهت تعليم و تربيت نيز بهره جست و با توليد وسيع محتواي جذاب و مناسب، فرايند يادگيري و ياد دهي را از انحصار كلاس درس خارج كرد و آن را به خانه، اتوبوس و قطار و… كشاند.
اما مزاياي استفاده از فناوريهاي اطلاعاتي و ارتباطي در آموزش و پرورش به موارد بالا محدود نميشود و به چند مورد ديگر هم ميتوان اشاره كرد:
-كاهش استرسها و فشارهاي رواني در دانش آموزان از طريق گسترش يادگيريهاي تعاملي و فردي و مجازي
-تحقق عدالت آموزشي از طريق گسترش دسترسي افراد به دامنه وسيعي از محتواي الكترونيك در دسترس و مناسب
– افــزايش مشــاركت معلمان و دانش?آموزان در فرايند تعليم و تربيت و توليد محتواي بومي ومحلي
– افزايش امكان نظارت و كنترل دقيق ياد گيري دانش آموزان و ارزشيابي از آموختههاي آنان از طريق آموزش و ارزشيابي مجازي و….
بايد گفت كه تحقق اين اهداف با موانع و محدوديتهايي نيز همراه است كه به نمونههايي از اين مسائل اشاره ميشود:
الف) كاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات و آموزشهاي الكترونيكي مستلزم زير ساختهايي است كه بتواند امكان ارتباط از طريق خطوط تلفن، امواج ماهواره اي، فيبر نوري و… بين مدارس در شهرها و روستاها را فراهم و تسهيل كند. اين مقوله نيازمند همكاري مجموعههايي مانند وزارت فناوري ارتباطات، سازمان صدا و سيما و وزارت آموزش و پرورش است. عزم جدي و تلاش جهادي در جهت گسترش بسترهاي ارتباطي علاوه بر نظام آموزشي، بسترهاي لازم براي رشد و تحول ساير كاركردهاي جامعه از جمله فرهنگ، اقتصاد، توليد و تجارت را نيز فراهم خواهد ساخت.
ب) از ديگر موانع و محدوديتهاي موجود در راه توسعه آموزشهاي الكترونيك، وجود نظام آموزشي متمركز و يكسويه در برنامه ريزيهاي آموزشي و درسي است. اهداف آموزشي، رسانهها و كتاب درسي، محيط فيزيكي، آموزش و به كــارگيري معلــمان و… اجزاي نظام برنامه ريزي در حوزه تعليم و تربيت هستند كه مديريت آنها بر عهده بالاترين مقامات در سلسله مراتب اداري است. به عبارت ديگر در سطوح فني و اجرايي سازمانهاي آموزشي يعني مدارس، امكان مشاركت و تصميم گيري و به تبع آن خلاقيت به كمترين حد ممكن كاهش مييابد. حتي بهترين نظرات و پيشنهادهاي خلاقانه و كاربردي در سلسله مراتب اداري به نتيجه سريع و مناسب منتهي نميشود.
وجود امكان توليد محتواي آموزشي بومي و منطقهاي متناسب با فرهنگ و زبان، از ضرورتهاي تحول بنيادين در نظام آموزشي است. اين معضل با واگذاردن اختيار به مدارس و مناطق در برخي از حوزههاي برنامه ي درسي و با سعه صدر مسئولان و بالا بردن ظرفيت و قدرت ريسك در مديران ارشد كشور قابل رفع است.
ج) نبود شبكهاي واحد در سطح كشور كه به صورت اختصاصي از فرايند آموزشهاي الكترونيك و مجازي حمايت كنــد، از ديگر مــحدوديــتها و مسائل پيش رو است. تحقق اهداف نظام آموزشي در گسترش آموزشهاي الكترونيك و مجازي، نيازمند وجود چنين امكاني در سطح كشور است. شبكهاي كه با اتصال مدارس به آن از دورترين نقاط كشور، امكان دسترسي به منابع عظيمي از محتواي آموزشي از قبيل عكس، فيلم، آزمايشها، كشفيات، تحقيقات و تجارب آموزشي و… فراهم و از سرگرداني در اينترنت، اتلاف وقت و دسترسي به منابع نامناسب وساير آسيبها جلوگيري شود.
منابع:
1- مصطفي كاظمي، فناوري اطلاعات و ارتباطات، انتشارات آستان قدس: مشهد 1387
2- مركز توسعه فناوري اطلاعات و رسانههاي ديجيتال وزارت فرهنگ، ويژه نامه معرفي خدمات الكترونيك دستگاهها و سازمانها، چهارمين نمايشگاه بين المللي رسانههاي ديجيتال
3- جمعي از نويسندگان، آموزش مجازي، انتشارات سروش: تهران 1384
حميد رضا محمد بيگي
كارشناس ارشد تعليم و تربيت
codex09x
page11
اطلاعات :یکشنبه 6 شهریور 1390 – 27 رمضان 1432 – 28 آگوست 2011 – شماره25114
