با گسترش سواد در بين فارسيزبانان و بيشتر شدن تعداد کاربران خط فارسي، مشکلات اين خط بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است.
اما آيا راه حلي براي اين مشکلات وجود دارد؟
به گزارش ايسنا، خط فارسي و مشکلات آن سالها بحثهاي زيادي را برانگيخته است، تا جايي که برخي از صاحبنظران از گذشته تا امروز معتقد بودهاند مشکلات اين خط بهقدري فراوان و غيرقابل حل است که چارهاي جز حذف خط کنوني و استفاده از يک خط جايگزين براي فارسيزبانان باقي نمانده است.
تعداد بيشتري از صاحبنظران اما معتقدند مشکلات خط فارسي قابل حل هستند و براي حل اين مشکلات راه حلهايي بسيار سادهتر از تغيير خط وجود دارد.
در سلسله گفتوگوهاي ايسنا پيشنهادهاي مورد نظر برخي از کارشناسان و صاحبنظران براي حل مشکلات خط فارسي دنبال شد، که گزارشي از اين گفتوگوها در پي ميآيد.
فرزان سجودي، زبانشناس، نشانهشناس و استاد دانشگاه هنر، در تشريح مشکلات خط فارسي، ميگويد: يکي از مشکلات خط فارسي اين است که در اين خط، واکهها بخصوص واکههاي کوتاه، نشانهاي ندارند؛ به همين دليل اگر کسي با کلمه يا اسم خاصي آشنا نباشد، ممکن است آن را به شکلهاي مختلفي بخواند.
مشکل ديگر اين است که ما براي يک واج، حروف متفاوتي داريم و همچنين بعضي از «نويسه»ها يا حروف زبان فارسي شکلهاي متفاوتي دارند؛ مثلا «ه» در ابتدا، انتها و وسط کلمه، به شکلهاي متفاوت نوشته ميشود .
سجودي در تشريح مشکلات، ادامه ميدهد: مسأله بعدي اين است که تکليف ما چندان با مقاطعي که بايد نوشتار را قطع کنيم، روشن نيست… ميزان سرهمنويسي و جدانويسي شکل و قاعده چندان مدوني ندارد. مشکل ديگر، وجود «نويسه»هايي مثل «و» در واژههاي «خواهر» و «خواب» است که ما مينويسيم، اما نميخوانيم.
او علت برخي از اين مسائل را جنبه و ريشه تاريخي آنها و دليل بعضي ديگر از آنها را تأثير آميزش زبان فارسي و عربي ميداند و ميگويد: بعضي از مسائل خط را ميتوان با برنامهريزي زباني حل کرد.
*آموزش يک شکل مشخص از خط
فريدون جنيدي، شاهنامهپژوه و استاد زبانهاي باستاني، معتقد است، خط فارسي کنوني بهترين خط براي دانش است و آشفتگي در آن از سوي کساني است که با خط و زبان فارسي آشنا نيستند.
او با اعتقاد به ضعف آموزش و پرورش در آموزش، ميگويد: وظيفه آموزش و پرورش است که شکلي مشخص از خط را آموزش بدهد.
*رفع سرگرداني
غلامحسين صدري افشار، فرهنگنويس، معتقد است، خط ما به درد زبانهاي صرفي ميخورد، اما زبان ما زباني پيوندي است و به همين دليل است که با رسمالخط عربي هميشه استثناهايي باقي ميماند .
او با تأکيد بر اينکه فرهنگستان نبايد به قوانين فعلي بسنده کند و بايد آنها را بهروز کند، ميگويد: قانونمندي بايد با کمک آموزش و پرورش از کتابهاي درسي شروع شود تا بچهها و معلمها دچار سرگرداني نشوند.
اگر اين شلختگيها کم شود و فرهنگستان هم بهتر و با سرعت بيشتري کار کند، ميتوان آراستگي را در زبان فارسي شاهد بود.
*تشکيل کانون ويراستاران
عباسعلي وفايي، دبير شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي و رييس دانشکده ادبيات فارسي و زبانهاي خارجي دانشگاه علامه طباطبايي، ميگويد: مشکلي که ما در حال حاضر در زمينه رسمالخط با آن مواجه هستيم، از همگسيختگي و پراکندگي است.
ما در کتابهاي چاپي، مطبوعات و مکتوبات، چند سليقه و روش را ميبينيم که صورت زيبايي ندارد و آموزش را در نسلهاي کودک و نوجوان ما دچار تزلزل ميکند .
او با تأکيد بر اينکه براي نجات از اين آشفتهبازار، بهترين ضابطه بهکارگيري دستور خط زبان فارسي است، پيشنهاد ميدهد، يک کانون ويراستاران تشکيل شودتا به ويراستاران پروانه و شناسنامه مشخص بدهد تا در برابر کارشان پاسخگو باشند.
* استفاده از اِعراب
منوچهر دانشپژوه، استاد دانشگاه، با اعتقاد به اينکه مشکل اساسي خط فارسي، ننوشتن حروف صدادار است، معتقد است، بايد براي حل اين مشکل از حرکتگذاري و اِعراب استفاده کرد.
او همچنين پيشنهاد ميدهد که يک سمينار در اين زمينه تشکيل شود و مسائل مختلف زبان و خط فارسي بررسي و نتيجه قطعي گرفته شود.
* دخالت رئيسجمهور
حسن انوري، فرهنگنويس، با اشاره به رعايت نشدن رسمالخط فرهنگستان زبان از سوي آموزش و پرورش، ميگويد: راه حل اين است که رئيسجمهور دخالت کند و به وزارت آموزش و پرورش دستور بدهد که از اين دستورالعمل استفاده کند تا در ساير بخشهاي جامعه هم تسري پيدا کند و مورد استفاده قرار گيرد.
* طراحي يک نرمافزار
ابراهيم خدايار، پژوهشگر و استاد ادبيات فارسي دانشگاه تربيت مدرس، معتقد است، ننوشتن واکههاي کوتاه در خط فارسي يک حسن است؛ چرا که گويندههاي يک زبان با استفاده از اين ويژگي ميتوانند چرخش آوايي را در کلمه حفظ کنند.
او نوشتن کلمات با يک واکه کوتاه خاص را تحميل يک آوا به سخنگويان زبان ميداند .
خدايار ميگويد: راه حل مشکلات خط فارسي، طراحي نرمافزاري است که با يک مخزن اطلاعاتي قوي اين مشکلات را حل کند.
*هماهنگي فرهنگستان و دفتر تأليف کتابهاي درسي
هوشنگ مرادي کرماني، داستاننويس و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي، ميگويد: درباره رسمالخط، سليقهها و نگاههاي مختلفي وجود دارد؛ دليل آن هم اين است که ما حروفمان را از عربي گرفتهايم و رسمالخط ما هم بيشتر
بر پايه عربي است.
امروز هر شاعر، روزنامهنگار، نويسنده و استادي يک نوع رسمالخط را که به آن عادت دارد، به کار ميگيرد و در نتيجه آن، يک جور بههمريختگي و بلبشو ايجاد شده است.
او با اشاره به سليقهيي نوشته شدن کتابهاي درسي، اظهار ميکند: راه حل برونرفت از به همريختگي کنوني در رسمالخط فارسي، هماهنگي فرهنگستان زبان و ادب فارسي و دفتر تأليف کتابهاي درسي است.
مرادي کرماني يادآوري ميکند: در عين اينکه ما بايد معيار معيني داشته باشيم، خيلي هم نبايد تعصب داشت. کشور ما مثل بسياري از جاهاي ديگر دنيا، پر از تنوع سليقههاست.
*متولي حرمت را نگه دارد
عليرضا حسيني پاکدهي، عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي و مدرس درس «شيوهي نگارش فارسي در مطبوعات»، با انتقاد از رعايت نشدن دستور خط فرهنگستان در نهادهاي مختلف و حتي خود فرهنگستان، ميگويد: ما انتظار داريم حداقل خود فرهنگستان و نهادهاي مربوط به آن، اين قواعد را رعايت کنند تا براي ما هم بهعنوان افراد عادي و اعضاي جامعه اين موضوع تثبيت شود. فرهنگستان بايد حداقل موظف به اجراي قواعد خود باشد.
در غير اين صورت، متولياي که خود حرمت حرم را نگه نميدارد، نميتواند از ديگران انتظاري داشته باشد.
او با اشاره به رعايت نشدن دستور خط فرهنگستان در کتابهاي درسي، يادآوري ميکند: نهاد آموزش و پرورش، مهمترين نهاد آموزشي کشور است و چون آموزش خط از ابتدا برعهده اين نهاد است،
رعايت نکردن دستور خط فرهنگستان در اين نهاد، منجر به شکلگيري نحوهي متعارض و متفاوت نوشتن ميشود.
پاکدهي در تشريح راه حل آشفتگي کنوني در خط فارسي، ميگويد: سادهترين راه اين است که فرهنگستان بهعنوان تنها نهاد موظف و مسؤ ل براي اين کار، يک «دستور خط» کاملا شُسته و رُفته و تا آنجا که ممکن است، بدون تغيير را ارائه کند و نهادي هم مسؤ ل پيگيري اين موضوع باشد که چرا نهادها و سازمانهايي که از نظر قانوني موظف به رعايت
اين دستور هستند، آن را رعايت نميکنند.
گردانندگان رسانهها، معلمان و انديشمندان هم به اين شيوه خط مصوب و پذيرفتهشده گردن بنهند.
*بهترين الگو رسمالخط
محمد دبيرمقدم، معاون علمي فرهنگستان زبان و ادب فارسي و مدير گروه زبانشناسي دانشکده زبانهاي خارجي و ادبيات فارسي دانشگاه علامه طباطبايي، ميگويد: بايد نگاههاي تاريخي، اجتماعي، فرهنگي و منطقهيي به مؤلفههاي مربوط به خط داشت و راههايي براي تسهيل آموزش خط فارسي پيدا کرد.
همين يکدست کردن رسمالخط که در فرهنگستان صورت گرفته، يک راه حل است.
او با ارائه اين پيشنهاد که همه بکوشيم از رسمالخط مصوب فرهنگستان بهعنوان محور کار استفاده کنيم، اضافه ميکند: فرهنگستان آنقدر منعطف هست که هرجايي احساس نياز به بازنگري کرده، اين کار را انجام داده است، اما الآن در مورد رسمالخط مصوب فرهنگستان، در فرهنگستان اجماع قاطع هست.
در اين مؤلفهها هيچوقت نميتوان از عدد صد صحبت کرد، اما همه متفقالقول هستند که بهترين الگو رسمالخط مصوب فرهنگستان است .
*استفاده از خط دوم
مسعود خيام، نويسنده و پژوهشگر، با اشاره به مشکلات مختلف خط فارسي، در تشريح مشکلي که آن را راستنويس بودن خط عنوان ميکند، ميگويد: راستنويس بودن به اين معناست که همجهت با رياضيات نيست. اين موضوع در جاهايي مشکلات کوچکي ايجاد ميکند و در جاهايي هم کار را غيرممکن ميکند.
او براي حل اين مشکل، پيشنهاد استفاده از يک خط فني را در کنار خط کنوني فارسي مطرح ميکند و ميگويد: با خط دوم پيامک زده شود، در کامپيوتر بيايد و از آن در تابلوهاي مکانهاي مختلف استفاده شود که ميخواهند اسمشان را زير خط فارسي فعلي به خطي بنويسند که خارجيها هم بتوانند آن را بخوانند.
*استفاده از يک خط ديگر
کوروش صفوي، استاد زبانشناسي دانشگاه علامه طباطبايي و نايبرئيس انجمن زبانشناسي ايران، خط کنوني فارسي را قابل تصحيح نميداند و ميگويد: مشکل اين است که ما تمام مدت به سراغ تصحيح نظام نوشتاري ميرويم، اما خط ثابت ميمانَد.او يکي از امکانات حل مشکلات خط فارسي را استفاده از خط روميايي ميداند و در اينباره يادآوري ميکند: اگر ما هم استفاده نکنيم، نسل بعد از ما در حال استفاده از خط روميايي است؛ يعني ديگر جوري نيست که من بتوانم جلويش را بگيرم… بنابراين اگر ما پيشبيني ميکنيم که نسل بعدمان مسير ديگري را جلو ميرود، حداقل اين مسير را برايش درست کنيم .
*شناخت جامع مصرفکننده
رضا شکراللهي، ويراستار، با اشاره به دشواري اجماع پيدا کردن بر سر رسمالخط فارسي، ميگويد: يکي از مشکلات خط فارسي اين جنبه رسمالخطش است که ايجاد تشتت ميکند.
او معتقد است، با فراگير شدن سواد و با توجه به اينکه امکانات رسانهيي زياد شده است، مشکلات خط خود را بيشتر نشان ميدهد و ميگويد: وقتي همه افراد درگير نوشتن ميشوند، تازه دو موضوع آشکار ميشود؛ يکي سطح سواد املايي کاربران فارسي که نشان ميدهد ما خيلي در جامعهمان مشکل داريم و ديگر بحث رسمالخط. هر دو اينها ميتوانند نشاندهنده مشکلات خط فارسي باشند.
شکراللهي تأکيد ميکند: اگر صاحبنظران به اين نتيجه برسند که بايد خط فارسي را تغيير داد، اين تصميم بايد بر مبناي شناختشان از جامعه مصرفکننده باشد.
*رسمالخط، دلبخواهي
همچنين توفيق سبحاني، نويسنده و پژوهشگر، ميگويد: براي حل مشکلات خط فارسي بايد فرهنگستان بهعنوان يک مؤسسه آکادميک، مديريت اين موضوع را بر عهده بگيرد و قاعدهاي بدهد تا همه نهادها و وزارتخانهها از آن اطاعت کنند و ديگر دلبخواه من و شما
نباشد.
وظيفه فرهنگستان اين است که قاعده و قانوني وضع کند و آن را از طريق دولت به همه ارگانها بدهد تا همه آن را رعايت کنند.
* نارساييها و آشفتگيها
کوروش کمالي سروستاني، پژوهشگر، نيز ميگويد: تدوين فرهنگ املايي خط فارسي، آموزش برنامهريزيشده و علمي اين خط در مدارس و دانشگاهها، تدوين شيوهنامه خط معيار، ساماندهي نوشتن به حروف روميايي و تدوين شيوهنامهاي در اين مورد با محوريت فرهنگستان زبان و ادب فارسي و با بهرهگيري از همه داشتهها و دانستههاي متخصصان و استادان فرهنگستاني و غيرفرهنگستاني ميتواند به بخش عمدهاي از نارساييها و آشفتگيها پايان دهد.
*استفاده از يک رسمالخط
ابراهيم مالمير، عضو هيأت علمي دانشگاه رازي کرمانشاه، با اشاره به اينکه مشکلات خط فارسي بيشتر جنبه زيباشناسي دارد، ميگويد: بايد روي همين خطي که داريم، اتفاق نظر حاصل شود و يک رسمالخط واحد براي همه بخشهاي نوشتاري درنظر گرفته شود.
*نگران نباشيد
غلامرضا سالميان، عضو هيأت علمي گروه ادبيات و زبان فارسي دانشگاه رازي کرمانشاه، با وجود اعتقاد به اينکه مشکلات رسمالخط فارسي دغدغهها را براي جهاني شدن زبان فارسي بيشتر ميکند، ميگويد: نبايد زياد نگران مشکلات موجود در رسمالخط فارسي باشيم، زيرا در کشورهايي مثلا چين با آن شيوه نوشتاري و الفبايي سخت هيچ تلاشي براي تغيير خط صورت نميگيرد و حتا به دنبال نفوذ فرهنگي و جهاني کردن زبان و نوشتار خود
هستند.
او اضافه ميکند: اعضاي فرهنگستان و استادان ادبيات و زبان فارسي ميتوانند با همفکري، ضمن حفظ رسمالخط فارسي، بر آن تغييرات اعتدالي اعمال کنند .
*برطرف کردن چندگانگيها
محمدمراد ايراني، مدرس زبان و ادبيات فارسي، ميگويد: مشکلات موجود در رسمالخط فارسي آنچنان جدي نيست که بخواهيم تغيير کلي ايجاد يا آن را عوض کنيم.
بيشتر استادان زبان فارسي نظر بر اين دارند که با نگاهي منطقي و مستدل ميتوان اصلاحاتي در رسمالخط فارسي اعما ل و مشکلات آن را برطرف کرد.
او با تأکيد بر اينکه اعما ل اين تغييرات در جهت نزديک کردن کتابت به تلفظ است، اضافه ميکند: بحثهاي مطرحشده در خصوص اصلاح رسمالخط فارسي به منظور نزديکتر کردن نوشتار به گفتار صورت ميگيرد.
اگرچه نميتوان 100 درصد گفتار را با نوشتار همخوان کرد، اما ميتوان با استفاده از علم زبانشناسي تا حدودي چندگانگيها را برطرف کرد.
* اعمال اصلاحات
فاطمه کلاهچيان، عضو هيأت علمي دانشگاه رازي کرمانشاه، وجود برخي دوگانگيها در شيوه نوشتار و همچنين وجود نويسههاي
مختلف براي يک تلفظ را از اشکالات خط فارسي ميداند و تأکيد
ميکند: ميتوان با اعمال اصلاحات مختصر زبان نوشتاري را کمي سادهتر کرد.
او پيشنهاد ميدهد: براي ايجاد اصلاحات در زبان، گروهي متشکل از دستور زباننويسان، زبانشناسان، شاعران و نويسندگان و خصوصا آموزگاران و دبيران مدارس همفکري و تغييرات لازم را اعمال کنند. منبع روزنامه اطلاعات
codex09xا
page11hxgh
