لکنت زبان ارثی است یا اکتسابی؟

یک سبد سلامتی‏ لکنت‏زبان‏ ارثی است‏ یا اکتسابی؟

دکتر علی شریفی‏ متخصص اعصاب و روان

لکنت عبارت است از وقفه‏ی غیر ارادی در جریان گفتار و شامل موارد زیر است:تکرار،طولانی شدن،پرش نابه‏هنگام‏ صداها یا کلمات،کلمات ناتمام،بروز وقفه در صدای نفس‏ کشیدن،تأخیر یا مکث.ممکن است لکنت مزمن با تیک چشمی‏ (پلک زدن مکرر یا فشردن پلک)،تغییر در شکل صورت یا جای‏گزینی کلمات دیگر برای اجتناب از لکنت همراه باشد.البته‏ بعضی از کودکان کم‏سن نوعی ناروانی‏۱کلامی دارند که عادی‏ است و به‏خودی‏خود،رفع می‏شود و نباید آن را با لکنت اشتباه‏ گرفت(تمایز بین این دو سخت است؛ولی این نکته وجود دارد که در لکنت،انقباض عضلانی و تنش واضحی وجود دارد؛ولی

ناروانی طبیعی،این نشانه‏ها دیده نمی‏شود).

حدود ۱ درصد از افراد جامعه،به این مشکل گفتاری دچار می‏شوند و سن شروع آن معمولا بین ۲ ۷ سالگی(اوج آن‏ در ۵ سالگی)است؛ولی تخمین زده‏اند که ۸۰ درصد از کودکان‏ مبتلا به لکنت،خودبه‏خود خوب می‏شوند.

لکنت ۳ تا ۴ برابر در پسران شایع‏تر است و بار ژنتیک نیز دارد.به این ترتیب که در فرد مذکر مبتلا به لکنت،احتمالا ۲۰ درصد از فرزندان مذکر و ۱۰ درصد از فرزندان مؤنث نیز مشکل مشابهی خواهند داشت.

برای لکنت،علت واضحی شناخته نشده و با آن‏که نظریه‏هایی‏ در مورد بروز لکنت در اثر تضادهای فکری و رفتاری(در محیط خانواده)،ترس‏ها یا اضطراب مطرح شده،ثابت نشده که این‏ مسائل،علّت اصلی لکنت است.ولی معلوم شده است که لکنت‏ در اثر وقایع یا وضعیت‏های تنش‏زا،تشدید می‏شود.نظریه‏هایی‏ نیز در مورد نوعی تأخیر تکاملی در روندهای مغزی مطرح‏ است و در مجموع،می‏توان گفت که لکنت:«آمیخته‏ای از وراثت و عوامل محیطی»است.

ممکن است کودکان پیش‏دبستانی،که لکنت دارند،درجه‏هایی‏ از اضطراب اجتماعی داشته باشند و از مدرسه رفتن امتناع‏ کنند.در سنین بالاتر،امکان دارد دانش‏آموز مشکلاتی از نظر ارتباط با همسالان و فعالیت‏های اجتماعی پیدا کند یا برای‏ طفره رفتن از صحبت در کلاس،با افت تحصیلی مواجه شود. در سنین بالاتر،مشکلاتی از قبیل محدودیت در انتخاب شغل و پیشرفت‏های اجتماعی محتمل است.

در مورد سیر این بیماری از نظر سنی،چهار مرحله تعریف‏ شده است:

۱.دوره‏ی پیش از مدرسه:در این مرحله،لکنت گاه‏گاهی‏ است؛مثلا چند هفته یا چند ماه وجود دارد؛ولی در فواصل آن‏ دوره‏های طولانی،تکلم طبیعی می‏شود.در این دوره،درصد زیادی از بیماران،خودبه‏خود بهبود می‏یابند.در این دوره کودک‏ بیشتر وقتی لکنت پیدا می‏کند که هیجان‏زده یا آشفته باشد یا مطالب زیادی را بخواهد یک مرتبه بگوید یا بنوعی تحت فشار باشد.

۲.سال‏های اول تحصیل ابتدایی:معمولا لکنت،مزمن است‏ و گاهگاهی تکلم نرمال است(برعکس مرحله قبل).در این‏ مرحله،فرد از مشکل خودش آگاه است و خود را بعنوان کسی‏ که مشکل گفتاری دارد،می‏شناسد.

۳.نوجوانی:مرحله سوم بعد از سن ۸ سالگی آغاز می‏شود و شامل سن نوجوانی نیز می‏گردد.در این مرحله لکنت عمدتا در پاسخ به وضعیت‏های مختلفی که شخص در آن قرار می‏گیرد تغییر می‏کند:خواندن متن درسی در کلاس،صحبت با غریبه‏ها، خرید از فروشگاه،صحبت با تلفن،…در این مرحله واضح‏ می‏شود که بیان بعضی از کلمات یا صداها بسیار سخت‏تر از بقیه است.

۴.بزرگسالی:این مرحله شامل اواخر نوجوانی و دوره‏ بزرگسالی است و علائم اسقرار یافته‏ای نظیر ترس یا خجالت‏ از حضور در جمع دیده می‏شود.

سیر بیماری لکنت معمولا طولانی است و شامل مراحلی‏ از دوره‏های بهبودی و تشدید(به مدت چند هفته یا چند ماه) است.تشدید لکنت عمدتا وقتی رخ می‏دهد که فرد تحت فشار و اجبار برای سخن گفتن قرار گیرد.

درمان:۵۰ تا ۸۰ درصد کودکان مبتلا به لکنت خصوصا موارد خفیف خودبخود بهبود می‏یابند.درمان لکنت می‏تواند شامل موارد زیر باشد: ۱-گفتاردرمانی برای کمک به شخص جهت آهسته کردن‏ روند تکلم و تنظیم حجم گفتار.همچنین تمریناتی برای نحوه‏ی‏ درست نفس کشیدن(چون تکلم اساسا حین بازدم رخ‏ می‏دهد).نیز به بیمار آموزش داده می‏شود که بر اساس یک‏ زمان‏بندی ریتمیک تولید کلام کند(مثلا همراه با مدت زمانی که‏ طول می‏کشد تا حرکت خاصی در دست یا انگشتان انجام شود) یا اینکه به آهستگی بحالت خواندن شعر یا آواز و بصورت‏ شمرده و مطنطن سخن بگوید.

۲.آموزش آرام‏سازی بدن( Relaxation )و هیپنوتیزم‏ و سایر درمان‏های تلقینی بدرجاتی مؤثر هستند.در درمان‏ هیپنوتیزمی تأکید بر حفظ آرامش و اهمیت ندادن به فکر یا واکنش دیگران در مورد لکنت شخص است.ولی ثابت نشده‏ که تأثیر این درمان‏ها خیلی طولانی باشد.

۳.روان‏درمانی فی نفسه تأثیری بر لکنت ندارد مگر آنکه‏ اختلال اضطرابی بارز یا افسردگی با لکنت توام شده باشد که در این صورت هدف درمان در واقع رفع آن مشکلات است.

۴.درمان‏های جدیدتری پیشنهاد شده‏اند نظیر درمان توسط خود شخص( Self-Therapy )که در آن سعی می‏شود احساس شخص در مورد لکنت تغییر یابد و لذا از رفتارهای‏ توام با لکنت نظیر لرزش،انقباض عضلات و امثال آن کاسته‏ شود.یکی از درمان‏های جدید،استفاده از ابزارهای صوتی است‏ که صدای خود شخص را با تأخیر مشخصی پخش می‏کند و معلوم شده که بدرجاتی باعث کاهش لکنت می‏شود.

۵.درمان دارویی عمدتا ناظر به کاهش اضطراب است و معلوم نیست که روی علت اصلی لکنت مستقلا تاثیر خاصی‏ داشته باشد.(به تصویر صفحه مراجعه شود)

پانوشت

dysfluency -(1)