شايد بارها حواس پرتي، به خصوص زماني که قصد مطالعه و تمرکز حواس داشتيد، به سراغتان آمده باشد. ذهنتان به موضوع و مسائل ديگر منحرف شده است و به هر چيزي و هرکسي فکر کرديد بجر مطالعه کردن.
حواس پرتي يا منشأ ذهني و دروني دارد يا داراي منشأ بيروني و محيطي است. حواس پرتي؛ يعني خارج شدن از روند مطالعه يا جريان کاري و فرو رفتن در افکار و تخيلات و يا انديشيدن به کار ديگري بجز آنچه که قصد انجام آن را داشتيم. حواس پرتي چيزي نيست جز تمايل ذاتي ذهن به درگيري و فعاليت.
ذهن همواره تمايل دارد درگير و مشغول باشد.بنابراين اگر آنچه که اکنون انجام مي دهيد يا مطالعه ميکنيد در شما درگيري و مشغوليت ذهني ايجاد نکند، فکر شما به مسئله و موضوع ديگر کشيده مي شود. ذهن شما شتابان به جايي مي رود که خود را در آنجا مشغول کند و اين همان حواس پرتي است. اما اگر در حين انجام کار يا مطالعه ذهن خود را درگير و مشغول کنيد ديگر لزومي احساس نمي شود که ذهن به جاي ديگر برود و در آنجا درگير شود.
بيشتر حواس پرتيها، علل دروني دارند و به طبيعت فرد، ويژگي ها، حالات روحي و رواني و عادات فردي بستگي دارند. چرا که حواس پرتي بيروني، آسان تر از عوامل حواس پرتي دروني برطرف مي شود.
اگر حواس پرتي شما ناشي از گرسنگي و تشنگي شديد، بيخوابي، خستگي، و يا علت يا علل دروني ديگري باشد نميتوانيد تمرکز داشته باشيد. بنابراين در آغاز به فکر برطرف کردن اين حواس پرتي هاي دروني شويد.
بهترين و مؤثرترين راه براي مقابله با حواس پرتي، نوشتن است. موضوع و مسئله اي که ذهن شما را درگير و مشغول کرده را بنويسيد تا در وقت مناسب به آن رسيدگي کنيد.
اگر ننويسيد و بگوييد باشد براي بعد، توانايي ذهني خود را کم کرده ايد. هر چيزي را که در حين مطالعه به خاطرتان مي آيد و عامل مزاحم تلقي مي شود، گوشه اي يادداشت کنيد و بار ذهني مربوط به آن را تخليه کنيد.
تمرکز حواس:
يعني عوامل حواس پرتي را به حد اقل رساندن… تمرکز هر شخص به نسبت کاهش عوامل حواس پرتي او افزايش مي يابد و بنا به تغييرات موقعيت ذهني و محيطي او تغيير مي کند. بيشتر افراد گمان مي کنند که تمرکز يک امر ذاتي و تغيير آن ناممکن است، در حالي که تمرکز يک امر اکتسابي است و بايد هر روز پرورش و جهت داده شود و هر کس با هوش عادي خود ميتواند به آن دست يابد. پس برقراري تمرکز حواس به ميزان کاهش عوامل حواس پرتي بستگي دارد. يعني هر چه عوامل مزاحم و مخل تمرکز بيشتر باشند توانايي حفظ تمرکز حواس کمتر است و بر عکس. لذا حواس پرتي؛ يعني خارج شدن از روند مطالعه يا جريان کاري و فرو رفتن در افکار و تخيلات و يا انجام کار ديگر.
حواس پرتي دروني و ذهني: عبارت است از اشکالات فکري انسان و انديشه هايي که موانعي بر سر راه توجه دقيق به مطالعه و تمرکز حواس ايجاد مي کنند. اين موقع شامل مواردي از قبيل: درد، رنج، غم وغصه ، نگراني، گرسنگي و تشنگي ، سردي و گرمي ، ترس و خشم و شادي ، سردرد و … مي باشد.
روشهاي تقويت تمرکز حواس:
تمرکز حواس هنگام مطالعه کليد اصلي و اساسي درک و فهم مطالب است. و کليد اساسي تمرکز حواس استفاده از روش هايي است که باعث تقويت و پرورش ومهارت در برقراري تمرکز حواس هنگام مطالعه مي شوند. بنابراين بدون تمرکز حواس ممکن است درک و فهم مطلبي که فقط يک ساعت وقت لازم داشته باشد، ساعت ها وقت بگيرد اما به خوبي فهميده نشود و امر مطالعه بي فايده است و اثر مثبتي نخواهد داشت. لذا کاربرد روشها و فنوني که به خواننده کمک ميکند تا هنگام مطالعه فعال باشد، تمرکز حواس را تقويت و مهارت فرد را در ايجاد تمرکز حواس هنگام مطالعه افزايش مي دهد اين روشها عبارتند از:
1- آمادگي براي مطالعه:
براي شروع مطالعه، ابتدا بايستي خود را از جهات گوناگون آماده کرد، زيرا حداکثر آمادگي، مقدمهاي براي علاقمندي به مطالعه، ايجاد تمرکز حواس و يادگيري بهتر ميباشد. منظور از آمادگي پيدايش تمام شرايطي است که شخصي را قادر ميسازد تا با اطمينان به موفقيت و اعتماد به نفس، به تجربه خاصي بپردازد.
آمادگي بدني:
به رشد و تکامل طبيعي بدن، تندرستي و نداشتن نقص هاي بدني مربوط است. گاهي وجود بيماريهايي مانند زخم معده، ميگرن، سردرد و نظاير اين ها باعث از بين رفتن تمرکز حواس و مانع مطالعه فرد مي شود و فرد تا به دست آوردن تندرستي کامل قادر به برقراري تمرکز حواس و مطالعه ثمر بخش نيست و انگيزه کافي هم براي مطالعه ندارد.
آمادگي ذهني:
آمادگي ذهني را مي توان از خصوصياتي نظير رشد گوياي سالم، قدرت تفسير و تعبير اشکال، توانايي درک همانندي ها و نا هماننديها ميان کلمات و … شناخت دانست.
آمادگي اجتماعي:
به ماهيت و وسعت تجارب فرد بستگي دارد که مي توان آن را با تجربه و تحليل زمينه خانه و خانوادگي، محيط وسيع اجتماعي که او در آن تجربه اندوخته است و تربيت پيشين او تعيين کرد.
آمادگي رواني:
آمادگي رواني به شکل پيچيدهاي با رشد و تکامل بدني، ذهني و اجتماعي آميخته است. خستگي، بي قراري، بي تابي، کوتاهي زمان، دقت نداشتن تمرکز در مطالعه، واکنشهاي منفي نسبت به خود و ديگران، ضعف اعتماد به نفس و نظاير آنها همگي نشانه نبودن آمادگي رواني، بدني، ذهني و اجتماعي دانش آموزان و دانشجويان، اجراي برنامه هاي آموزشي، تمرکز حواس و فرايند يادگيري را آسان تر و مطلوب تر مي کند.
2- داشتن علاقه به مطالعه:
مطالعه ثمر بخش از دو عامل متاثراست: يکي علاقه نسبت به مطالب خواندني، ديگر کاربرد ماهرانه فنون مطالعه نسبت به مطلب خواندني.
سبب مي شود تا شخص به مطالعه بيشتر بپردازد، مطالعه بيشتر منجر به بهتر شدن فنون مطالعه مي شود، کاربرد فنون بهتر، مطالعه را آسان تر، سريعتر و لذت بخش تر ميسازد؛ در نتيجه علاقه خواننده نسبت به مطالعه افزايش مي يابد.
پس تا زماني که فرد تمايل يا علاقه به انجام کاري نداشته باشد نمي تواند برانگيخته شود. لذا وقتي خواننده به موضوعي علاقه مند مي شود، خود به خود بر آن تمرکز مي کند، بيشتر دقت مي کند و به راحتي مطالب را به حافظه مي سپارد و بعدا هم خيلي راحت به خاطر مي آورد. پس ازعلاقه پيدا کردن نسبت به مطالب، گام بعدي تعيين هدف مطالعه است زيرا هدف زير بناي انجام کاري است و به فعاليت انسان جهت و نيرو مي دهد . هدف ارزشمند، فرد را به خواستن و طلب کردن وادار مي کند و نيروي لازم را براي فعاليت در وي بوجود ميآورد وسبب پيدايش تمرکز در او مي شود. لذا هر فرد براي مطالعه بايد هدف مشخصي داشته باشد.
3- تعيين زمان و مکان مطالعه:
يکي از راه هاي برقراري تمرکز حواس اين است که مطالعه در آن ساعت از روز انجام گيرد که براي فرد مناسب تر است. اما تعيين مناسبترين زمان براي مطالعه کاري دشوار است و به عادات فردي بستگي دارد. برخي افراد عادت دارند تا نيمههاي شب بيدار بمانند و با استفاده از سکوت و آرامش شبانه با خيالي راحت و آسوده مطالعه کنند برخي ديگر عادت دارند شب زود بخوابند و صبح زود از خواب بيدار شوند وبه مطالعه بپردازند. با اين توصيف تعيين زمان و مقدار مطالعه باعث آگاهي از تمام زمينه مطالعه، برقراري تمرکز حواس، عدم سردرگمي، جلوگيري از اتلاف وقت و انرژي و فهم بهتر مطالب ميشود.
پس يکي از بهترين راه هاي برقراري تمرکز اختصاص دادن يک اتاق مجهز به آنچه لازم داريد، در موقع مطالعه است. اين اتاق خيلي زود مناسب تمرکز و يادگيريتان شده و کار شما را به طور خودکار راحت تر مي کند و بعد برايتان يک عادت مفيد مي شود. « براي داشتن تمرکز به هنگام مطالعه ابتدا بايد خود را از دنياي خارج جدا کنيد و محيط مناسبي براي مطالعه بر گزينيد. چنين محيطي بايد آرام، روشن و داراي هواي مناسب باشد. هيچ چيز به اندازه سر و صدا، خسته کننده و مانع تمرکز حواس نيست. ايجاد محيط کار مناسب، به دليل ايجاد آرامش و شرايط مناسب اهميت دارد و زمينهاي است براي تمرکز و دقت».
ياد بگير که بگويي «نه»:
« زمانيکه تصميم گرفتيد بايد مطالعه کنيد اما دوستان يا هم اتاقيهاي شما در خواست ميکنند که دور هم جمع شويد ؛ هنر گفتن «نه» را در خود تقويت کنيد. اگر اين اراده در شما ضعيف است، ميتوانيد روي در اتاق مطالعه خود بنويسيد «مزاحم نشويد» اگر موفق نشديد ميتوانيد کارهاي ديگري انجام دهيد که نشان دهد شما دوست نداريد که کسي باعث از هم گسيختن افکار شما شود».
4- ترک افکار منفي و داشتن افکار مثبت:
مطالعه عميق و يادگيري ثمر بخش وقتي حاصل مي شود که فرد تصور مثبتي از خود داشته باشد و به خود اعتماد کند. زيرا اعتماد به خود در موفقيت مؤثر است و مهارت را بيشتر و نيرو را افزايش داده و مغز را سالمتر مي کند. وقتي مي خواهيد کاري انجام دهيد از گفتن کلماتي همانند: نمي خواهم ، نمي دانم، نمي توانم بپرهيزيد. جمله «اين کارمحال» است را از دفتر زندگي خود خط بزنيد، ترس و بدگماني و بي ارادگي را از ذهن خود دور کنيد. هرگز به خويشتن اجازه ندهيد که هيجانات و افکار منفي شما را در خود غرق سازد و تمرکز حواس شما را مختل کند.
اعتماد به نفس داشته باشيد و پيوسته به نزد خود تکرار کنيد که قادر به انجام کار هستم ، ميتوانم انجام دهم و بايد انجام دهم . بدين طريق تفکر مثبت را در خود پرورش دهيد. قوي بودن اعتماد به نفس احساس شعف و شادي را در شما بوجود ميآورد و در حالت شادماني از تمرکز حواس خوبي برخورداريد. بهتر فکر مي کنيد، بهتر مطالعه ميکنيد و نتيجه کارتان بهتر ميشود.
5- طرح سئوال:
طرح سئوال يکي از شيوه هاي مطالعه دقيق و فعالانه است که در تمام اوقات مطالعه، مفيد است. طرح سئوال پيش از مطالعه دقيق، فرد را وادار مي کند تا به طور فعالانه و با تمرکز و دقت کافي و با انگيزه و علاقه به مطالعه بپردازد. طرح سئوال هنگام مطالعه يکي از روش هايي است که خواننده را فعال و به طور عمقي او را در گير مطالعه مي کند و سبب برانگيختن جديت و تلاش وي به هنگام مطالعه مي شود و فرد براي يافتن پاسخ به سئوالات بايستي تمرکز حواس خود را حفظ نمايد، زيرا در هنگام مطالعه، نمي توان بدون تمرکز پاسخ سئوالات را پيدا کرد. بعد از خواندن مطالب با طرح سئوال مي توان ميزان فراگيري خود را ارزش يابي نموده و به نقاط قوت و ضعف خود پي برد و سبب ايجاد نظر انتقادي نسبت به مطالب در فرد مي شود. خواننده در مطالعات بعدي براي از بين بردن نقاط ضعف خود با دقت و تمرکز بيشتري مطالعه مي کند.
6- آگاهي از شيوه هاي صحيح مطالعه:
برخي از والدين به طور مدام به فرزندان خود مي گويند درس بخوانيد، مطالعه کنيد، ولي هرگز نميگويند چگونه مطالعه کنيد و روشهاي صحيح مطالعه را نميدانند.
بنابر اين آگاهي از شيوه هاي صحيح مطالعه و يادگيري چون: تند خواني ، عبارت خواني، خواندن اجمالي ، خواندن تجسمي، و … به خواننده کمک مي کند تا تمرکز حواس خود را هنگام مطالعه حفظ نمايند.
تند خواني:
تند خواني باعث توجه و تمرکز بيشتر و فهميدن مطالب و در نتيجه باعث يادگيري بهتر مي شود. فکر و ذهن ما قادر است هزاران کلمه را در دقيقه از خود عبور دهد ولي اگر سرعت مطالعه ما پائين باشد، ذهن وقت اضافي مي آورد و ناچار به اين شاخه وآن شاخه مي پرد و در نتيجه حواس پرتي ايجاد مي شود. اما مطالعه سريع و يا تند خواني فرصت جولان به ذهن نمي دهد و سبب برقراري تمرکز حواس هنگام مطالعه مي شود.
عبارت خواني:
عبارت خواني يعني خواندن عبارات و جملات به عوض خواندن کلمات.
عبارت خواني به نوع ديگري به تمرکز حواس کمک مي کند. از اين طريق خواننده بايد با سرعتي که نزديک به سرعت انديشيدن اوست، بخواند. اگر سرعت آنقدر کم باشد که ذهن از حالت فعال بودن باز بماند، احساس دلزدگي ايجاد ميشود و چيزهاي ديگري ذهن فرد را مشغول مي کند و از روند مطالعه خارج مي شود . بنابراين اگر سرعت خواندن با سرعت انديشيدن هماهنگ باشد باعث افزايش تمرکز حواس ميشود.
خواندن اجمالي:
روش خواندن اجمالي مبتني است بر يک نمونه گيري سريع از نکات اساسي و صرف نظر کردن از جزئيات، در اين روش خواننده مطالب را سازمان بندي مي کند، آن گاه هدف از مطالعه خود را مشخص نموده و مقدار زمان مطالعه و ميزان دشواري کتاب را تخمين مي زند و سپس از طريق سئوال کردن، کنجکاوي ، علاقه، دقت و تمرکز حواس فرد ، افزايش مييابد.
خواندن تجسسي:
منظور از روش تجسسي طرح انواع سئوالات جزئي و کلي و مطالعه عميق و اثر بخش در جهت دست يافتن به پاسخ اين سئوالات است … کسي که به دنبال چيزي مي گردد به احتمال بيشتري آن چيز را پيدا مي کند لذا هدف خواندن تجسسي افزايش دامنه تمرکز و درک عميق تر معاني است. به همين دليل خواندن تجسسي تمرکز حواس و علاقه فرد را افزايش مي دهد و به او کمک مي کند تا مطالب دشوار را تجزيه و تحليل نموده و آن ها را بهتر بفهمد. فهميدن مطالب موجب تحکيم آن ها در حافظه مي شود پس خواندن تجسسي براي غلبه بر تنبلي، حالت کسلي، پرتي حواس، از طريق تحريک حس کنجکاوي و شرکت فعالانه در مطالعه به کار مي رود.
جديت در مطالعه:
به محض نشستن پشت ميز مطالعه خواندن را با جديت شروع کنيد، چرا که اگر سريع مشغول به کار مطالعه شويد، تمرکز حواس زود به دست مي آيد « اين ضرب المثل چيني را به ياد داشته باشيد که: فتح ستارگاني که هزاران فرسنگ از ما دور هستند با بر داشتن قدم اول امکان پذير است» شک و ترديد حاصلي جز حواس پرتي يا انحراف حواس و تسليم به تخيلات واهي ندارد، اجازه ندهيد چيزي جز مطالعه ذهن شما را مشغول کند.
با خود تصميم بگيريد تا مقدار زماني را براي مطالعه مشخص کنيد و خود را به مدت زماني خاص محدود کنيد. در اين زمان از مطالعه دست نکشيد، به مطالعه ادامه دهيد، اما زمان مطالعه را طولاني نکنيد بيهوده وسواس به خرج ندهيد، بهانه تراشي نکنيد به خود تلقين کنيد که فرد با اراده اي هستيد و مي توانيد هر درسي را به خوبي ياد بگيريد. جدي باشيد و با علاقه و انگيزه مطالعه کنيد تا هنگام مطالعه دچار حواس پرتي نشويد.
خط کشيدن زير مطالب مهم:
استفاده از اين روش يکي از شايعترين راهبردي است که اغلب دانش آموزان و دانشجويان از آن استفاده مي کنند.
لذا هنگام مطالعه بايد با استفاده از يک مداد، ايده ها و مطالب مهم و اساسي را علامتگذاري نمود. زيرا براي مشخص نمودن ايده ها و مطالب مهم و اساسي و خط کشيدن زير آن ها لازم است با تمرکز حواس و دقت خاصي به مطالعه مشغول شد. پس خط کشيدن زير مطالب مهم باعث برقراري تمرکز حواس و جلوگيري از حواس پرتي مي شود.
يادداشت برداري هنگام مطالعه:
يادداشت برداري نوعي تکرار درس است که هم سبب تمرکز حواس و هم موجب بيشتر به خاطر سپردن مطالب ميشود. يادداشت برداري خوب، کاري جدي و فعال است که با انديشيدن ملازمه دارد، لذا براي يادداشت برداري بايد هنگام مطالعه فعال بود و لازمه فعال بودن، داشتن تمرکز حواس است و براي برقراري تمرکز حواس جهت نوشتن، هماهنگي چشم و مغز به منزله نوعي يادگيري تجسمي چند بعدي با قدرتي بي نظير است که تمرکز حواس را تقويت نموده و فهم مطالب و سرعت يادگيري را افزايش مي دهد.
پيشنهادها:
1- سعي کنيد با ايجاد انگيزههاي نيرومند و در نظر گرفتن اهدافي که برايتان مهم و جالب توجه است نسبت به مطالعه در خود شوق و علاقه ايجاد کنيد. زيرا علاقه داشتن نسبت به موضوعي سبب تمرکز حواس در هنگام مطالعه آن موضوع مي شود.
2- موقعيت هايي که نمي توانيد در آن ها تمرکز حواس داشته باشيد، تجزيه و تحليل کنيد، احساسات خود را مورد بررسي قرار دهيد و بدانيد که چه عواملي افکار شما را دگرگون ميکنند. افکار منفي و بيمارگونه را از خود دور کنيد و هر موقعيت را تا حدي که مي توانيد به طور منطقي تعبير و تفسير کنيد.
3- موضوع هاي مطالعاتي خود را تقسيم بندي کنيد يعني هر موضوعي را که مي خواهيد مطالعه کنيد، آن را به قسمت هاي کوچکتر تقسيم کرده و به تدريج در زمانهاي مختلفي آن ها را مطالعه کنيد.
4- هر وقت مصمم شديد مطالعه کنيد يا کار ديگري انجام دهيد، بکوشيد بر عزم خود پا برجا باشيد تا آن کار را به اتمام برسانيد.
5- زمان هاي مطالعه خود را با فعاليت هاي متنوع تقسيم نمائيد تا اين که بتوانيد تمرکز حواس خود را براي مدت زمان طولاني تري حفظ کنيد و مطالعه را در آن ساعت از روز انجام دهيد که براي شما مناسبتر است.
6- هرکاري به جاي خويش نيکوست پس برنامه مطالعاتي داشته باشيد و براي هر کاري وقت به خصوص تعيين کنيد.
7- با آگاهي ازفنون مطالعه و بکارگيري آن ها در هنگام مطالعه در خود ايجاد تمرکز کنيد زيرا کاربرد فنوني که خواننده را در عمل مطالعه فعال مي سازد، کليد اساسي ايجاد تمرکز است.
8- به جاي اين که بکوشيد دنياي خارج را تغيير دهيد، خود را تغيير دهيد و لازم نيست که ديگران و يا رفتار آن ها را مطابق دلخواه خويش تغيير دهيد.
9- چند برگ کاغذ روي ميز مطالعه خود داشته باشيد و مواردي از افکار منحرف کننده و مزاحم را يادداشت کنيد و بعد از مطالعه نسبت به حل آنها در حد امکان اقدام نمائيد.
10- ممکن است حواس پرتي شما ناشي از گرسنگي و تشنگي شديد، بيخوابي ، خستگي، و يا علت يا علل دروني ديگري باشد، در چنين موقعيتي هرگز
مطالعه نکنيد.
11- هنگام مطالعه لباس راحتي به تن کنيد، لباسي که نه بسيار زبر باشد نه بسيار نرم، نه بسيار گشاد باشد نه بسيار تنگ.
12- مطالعه در حالتهايي نظير دراز کشيدن، به پشت خوابيدن، در حال راه رفتن تکيه زدن به ديوار و امثال اينها مفيد نميباشد.
زيرا در چنين موقعيتهايي نمي توان تمرکز حواس خود را حفظ نمود، بنابراين هنگام مطالعه سعي شود خم شدن کمر عادت نشود و فاصله کتاب تا چشم سيسانتيمتر باشد.
13- محرک هاي محيطي از قبيل صداي راديو، تلويزيون، تلفن و… که باعث حواس پرتي شما مي شوند از موقعيت مطالعه خود حذف کنيد.
به نقل از سايت دانشكده علوم پزشكي دانشگاه تهران
