بررسي نقش كتاب الكترونيكي در گرايش به مطالعه

اشاره:با رواج روز افزون تأثير رايانه در مسائل روزمره، جهان با سرعت فزاينده‌اي به دنياي الكترونيك و ديجيتال تبديل مي‌شود كتاب، چاپ و نشر نيز از اين راه باز نمانده‌اند و ظهور نشر الكترونيك اين صنعت را دستخوش تحولي عظيم كرده است. ظهور كتاب الكترونيكي پديده‌اي كاملاً تازه‌ در اين بين است و مي‌رود تا نظام آموزشي و اطلاع‌رساني را با دگرگوني‌هاي اساسي مواجه سازد. در اين مقاله، دربارة برخي از ويژگي‌هاي كتاب‌هاي الكترونيكي بحث شده است.

همزمان با رشد اطلاعات، ابزارهاي جديدي براي ذخيره و تبادل اطلاعات به وجود آمده‌اند. درگذشته اطلاعات در قالب‌هاي چاپي همانند كتاب و مجله، از سوي ناشران و با صرف زماني طولاني و هزينة بالا، در دسترس مخاطبان قرار مي‌گرفت، اما امروزه صرف هزينه‌هاي كمتر و زمان كوتاه‌تر، تمايل ناشران را به نشر اطلاعات به صورت الكترونيكي افزود است (فهيمي‌فر، 1387 : 80).

تاريخچة تهيه و توليد كتاب الكترونيكي

در سال 1945 وان‌وار بوشن در مقاله‌اي باعنوان «آن نان كه ممكن است فكر كنيم»، طرح وسيله‌اي به اندازة ميز، به نام «مي‌مكس» را ارائه كرد كه به‌عنوان نخستين كتاب الكترونيكي شناخته شد؛ ابزاري براي ذخيرة كتاب‌ها، يادداشت‌ها و مكاتبه‌ها. اين دستگاه حافظه‌اي بزرگ براي ذخيرة اطلاعات داشت. البته اين وسيله هيچ‌گاه از قالب يك طرح‌ فراتر نرفت و به عنوان نخستين طرح شكست خورده، در صف طولاني آثار مخترعان كتاب‌هاي الكترونيكي قرار گرفت (امين پور، 1383 به نقل از جوادي‌پور، 1385).

با ظهور طرح گوتنبرگ در سال 1971 (طرح تبديل كتاب‌هاي چاپي به كتاب‌هاي الكترونيكي) مزاياي بسياري پيش روي كاربران قرار گرفت كه تمايل نسبت به اين كتاب‌ها را روزبه روز بيشتر كرد. در دهة 1980 منابعي به شكل الكترونيكي روي لوح فشرده به بازار عرضه شدند. قابليت حمل و نقل، يكي از ويژگي‌هاي اين نوع كتاب‌ها در دهة 1980 است. در دهة 1990، توليد و عرضة كتاب‌هاي الكترونيكي به‌وسيلة ده‌ها هزار قالب متن اختصاصي ناسازگار، كه تنها روي دستگاه‌هايي ويژه قابل رؤيت بود و به تجهيزات خاص نياز داشت، دنبال مي‌شد. در اين زمان كتاب‌هايي با محتواي غيرداستاني توسط برخي از ناشران كه در حوزة تجارت، علوم و فناوري كار مي‌كردند، وارد بازار شد. در سال 1991، شركت «سوني» دستگاه كتاب خوان الكترونيك را در ايالات متحدة آمريكا عرضه كرد. رايانة شخصي به نام «پاوربوك» توسط شركت «اپل» در سال 1991 با كيفيتي بالاتر از دستگاه شركت «سوني» ارائه شد و شركت «ووايارژ» به نشر مجموعه‌هاي چند رسانه‌اي روي لوح فشرده، براي استفاده در اين دستگاه پرداخت. در دهة دوم نرم افزار اختصاصي هدفمند به‌منظور يكپارچه‌سازي در زمينة خوانش كتاب‌هاي الكترونيكي، با استفاده از رايانه‌هاي شخصي و قابل حمل و ديگر وسايل و ابزار الكترونيكي، به بازار آمدند و بعضي از نرم‌افزارهاي اختصاصي براي «دستيار الكترونيكي شخصي» از قبيل «موبي پاكت» محصول فرانسه و وسيلة ديگري محصول كرة جنوبي به نام «هاي بوك» يا «هاي ايبوك»، به‌عنوان رقيبي با هزينه‌اي در حد متوسط به نسبت ديگر وسايل الكترونيكي، به‌وجود آمد. «هاي بوك» افزون بر امكان مطالعة كتابهاي الكترونيكي، مجال استفاده از فايل‌هاي صوتي «ام پي تري» را نيز به كاربر مي‌دهد. در اواخر دهة 1990، مؤسسه ملي استانداردها و فناوري، گردهمايي ويژه كتاب‌هاي الكترونيكي را برگزار كرد كه بيش از 100 ناشر كتاب، شركت‌هاي نرم‌افزاري اصلي و توليدكنندگان كتاب‌هاي الكترونيكي در آن شركت كردند و نيز در نمايشگاه كتاب فرانكفورت، جوايزي به محتوا و طراحي كتاب‌هاي الكترونيك اهدا شد. در نهايت، در پايان اين دهه، نمونه‌هاي بسياري از كتاب‌هاي الكترونيكي شخصي به بازار آمد (فهيمي‌فر، 1387).

چه كتابي الكترونيكي است؟

در صنعت كتاب‌هاي الكترونيك، چالشي وجود دارد به اين معنا كه به چه چيزي مي‌توان كتاب الكترونيك گفت در اين زمينه چند ديدگاه وجود دارد:

* ديدگاه اول

كساني كه از يك دستگاه باتري‌دار ـ هم حجم و اندازة كتاب ـ براي خواندن كتاب‌هاي الكترونيك استفاده مي‌كنند، بر اين باورند كتاب‌هايي الكترونيك هستند كه به وسيلة اين دستگاه خوانده مي‌شوند و بقية كتاب‌ها را نمي‌توان كتاب الكترونيك ناميد.

* ديدگاه دوم

از نظر طرفداران اين ديدگاه، كتاب‌هايي الكترونيك هستند كه به وسيلة نرم‌افزارهاي ويژه خوانده مي‌شوند نه به وسيله دستگاه. به عبارت بهتر، در نگاه اين گروه، كتاب الكترونيك با نرم‌افزار معنا مي‌يابد نه با سخت افزار.

* ديدگاه سوم

ديدگاه سوم مي‌گويد هرچه را كه با «مرورگر» مي‌توان خواند، كتاب الكترونيك است. بنابراين، هر صفحه‌اي كه داده‌هاي آن صفر و يك باشد، صفحه‌اي از يك كتاب الكترونيك است. از نظر اين گروه، مرورگرها مادران كتاب‌هاي الكترونيك هستند.

* ديدگاه چهارم

طبق اين ديدگاه، كتابي كه سود نياورد، الكترونيك نيست! بنابراين، اصلي‌ترين ويژگي كتاب الكترونيك بايد اين باشد كه قابل سرقت براي تكثير نباشد. آن‌ها مي‌گويند چرا بايد كتابي را توليد كرد كه هيچ سودي نداشته باشد و هر كه خواست آن را تكثير كند؟ اين ديدگاه در واقع نگران نفوذ‌گران رايانه‌اي است؛ كساني كه قفل برنامه‌ها و نرم‌افزارها و هر قفل ديگر ديجيتال را مي‌شكنند تا حق مالكيت معنوي پديدآورندگان را پايمال كنند. از نظر اين ديدگاه، «ايمني» بايد جزو ويژگي‌هاي هر كتاب الكترونيك باشد. كتاب‌هاي الكترونيكي به شكل‌هاي ديگري نيز تعريف شده‌اند؛ مثلاً كتاب الكترونيكي اصطلاحي است براي تك نگاشت‌هاي الكترونيكي كه به شكل حرفه‌اي ويرايش و براي جلوگيري از كپي شدن، كدگذاري مي‌شوند. كتاب الكترونيكي وسيله‌اي است كه خوانندگان، متن‌هاي خود را روي آن مي‌خوانند. نام مناسب براي اين دستگاه، «كتاب الكترونيكي خوان» است (يعقوبي، 1386).

روش‌هاي نشر الكترونيكي

ويتايلو چهار روش اساسي در حوزة نشر الكترونيكي كتاب را چنين دسته بندي مي‌كند:

1. كتا‌ب‌فروشي اينترنتي: حركت اوليه در ايجاد فروشگاه مجازي كتاب انجام شد. نمونه برجسته اين نوع بازار فروش كتاب، «پايگاه وب آمازون» است. اين پايگاه تا 40 درصد از هزينه خريد كتاب را كاهش مي‌دهد. البته هزينه‌هاي پستي، اثر تخفيف مذكور را از بين مي‌برند.

2. كتاب‌هاي الكترونيكي: آينده كتاب الكترونيكي اميدبخش است. توليدكنندگان كتاب الكترونيكي و فروشندگان نوعي راهكار را دنبال مي‌كنند. استانداردهاي اين حوزه، با ابداع روش‌هاي نوين در آينده، نزديك بهبود خواهد يافت.

3. نشر ديجيتالي در چاپ مبتني بر نياز: در اين نوع نشر دورگه، اطلاعات تا زمان چاپ، به صورت مجازي باقي مي‌ماند. چاپ مبتني بر نياز با دو فرايند توليد و توزيع مرتبط است. اين نوع نشر، يك راه‌حل براي چاپ با شمارگان كم، براي مطالبي كه قبلاً به دليل هزينه زياد فناوري چاپ منتشر نشده‌اند، فراهم مي‌كند. شيوه توزيع در اين نوع نشر، كم و بيش دچار تغيير و تحول مي‌شود.

4. نشر مستقيم در شبكه: بيشتر ناشران منتظر رواج وتوسعه نشر الكترونيكي هستند تا پس از آن و براساس شرايط جديد، ساختار سازماني خود را متحول و با وضعيت جديد نشر و توزيع الكترونيكي سازگار كنند. به هر حال، برخي راهكارهاي قانع‌كننده، مانند «دايرة‌المعارف بريتانيكا»، در اين حوزه تعريف شده‌اند. كار «بريتانيكا» شبيه كار راديو و تلويزيون است تا نشر (بابايي، 1382).

آموزش الكترونيكي

آموزش الكترونيكي عبارت است از كاربرد فناوري اطلاعات و استفاده از رايانه‌هاي چند رسانه‌اي، ابزارهاي الكترونيكي و ديجيتالي براي طراحي يا انتخاب مواد آموزشي و مديريت فرايند ياددهي ـ يادگيري (آموزش) كه به صورت شبكه‌اي ياددهندگان، يادگيرندگان، كارشناسان و طراحان آموزشي و فن‌سالاران رايانه (سخت‌افزار و نرم‌افزار) سازماندهي شده‌اند. يعني فناوري، در يادگيري الكترونيكي، برخلاف آموزش از راه دور، نه به عنوان پل ارتباطي، بلكه به عنوان عامل اصلي انتقال دانش و مهارت وارد فرآيند آموزش مي‌شود. به عبارت روشن‌تر، يادگيري الكترونيكي لزوماً به معني استفاده از منابع ديجيتالي و فناوري‌هاي مربوط به آن براي سهولت بخشيدن به فرايند تدريس نيست، بلكه به دست دادن تجربه يادگيري شخصي و جديدي است تا يادگيرنده بتواند با گام‌هاي آهسته، به توانمندي‌هاي بالقوه خود پي ببرد و آنها را فعليت بخشد. اين كار با توسعه انقلاب فناوري الكترونيكي و گسترش شبكه‌هاي ارتباطي و اطلاعاتي ميسر شده است. ويژگي‌هاي اين نوع آموزش عبارت‌اند از:

1. محتواي آن پويا و روزامد است. و دسترسي به صورت بر خط براي همه امكان‌پذير است.

2. داراي زمان واقعي و بدون محدوديت است.

3. فرايند ياددهي ـ يادگيري در آن مشاركتي است.

4. محيط يادگيري متعلق به همه مشاركت‌كنندگان است و هر يادگيرنده فعاليت مورد نظر خود را در زمان و مكان انتخابي خودش انجام مي‌دهد.

5. جامع و فراگير است؛ زيرا منابع زيادي را فراهم مي‌كند تا يادگيرندگان را براي انتخاب بهترين محتوا و مطلوب‌ترين مدل آموزشي متناسب با وضعيت خود توانمند سازد (ابراهيم‌زاده، بي‌تا).

كتاب‌هاي ديجيتالي از مهم‌ترين اجزاي آموزش الكترونيكي هستند. با استفاده از كتاب‌خانه‌هاي ديجيتالي كتاب‌هاي متعدد در زمينه‌هاي مورد نياز دانشجويان و دانش‌آموزان، به راحتي و با رعايت قوانين مرتبط به اين كتاب‌خانه‌ها، در اختيار خواننده قرار مي‌گيرد. لازمه ايجاد كتاب‌‌خانه‌هاي ديجيتالي، انتشارات الكترونيكي است كه آن نيز قوانين خاص خود را دارد. در كل، در نظام آموزش الكترونيكي، نياز به استفاده از كتاب‌هاي اينترنتي (e_book) ضروري است (تنها، بي‌تا).

يادگيري الكترونيكي

طي چند سال اخير، پيشرفت‌هاي قابل توجهي در فناوري‌هاي رايانه‌اي به وجود آمده است. با افزايش استفاده فناوري مدرن ارتباطي، واژه‌اي جديد به نام يادگيري الكترونيكي1 متولد شد؛ نوعي از يادگيري كه از طريق استفاده از رسانه‌هاي الكترونيكي صورت مي‌پذيرد. كلارك و ماير (2008) يادگيري الكترونيكي را نوعي يادگيري مي‌دانند كه از طريق رايانه و سي‌دي، اينترنت يا اينترانت صورت مي‌گيرد (احمد مخبري، 1390).

مزايا و ويژگي‌هاي كتاب‌ها

* دسترسي از راه دور

كتاب‌هاي الكترونيكي براي استفاده در آموزش موسسه‌هايي كه تعداد كاربران از راه دور آن‌ها زيادند بسيار مناسب است.

* سهولت انتقال در عين يكپارچگي مطالب

اطلاعات پردازش شده مي‌تواند به سرعت جابه‌جا شود. با توسعه ميكروچيپ‌ها، فناوري «فايبر ايتيك» و اينترنت، ارتباط‌هاي ديجيتال مي‌تواند به سهولت هرچه تمام‌تر و به صورت بلادرنگ منتقل شود. كتاب‌هاي الكترونيكي مي‌تواند به صورت دانلود يا به شكل ضميمه به ايميل عرضه شوند و نيز قابل ذخيره در ديسك فشرده و يا سي‌دي‌رام است.

* انسجام مطالب و تنوع كاربرد

در حال حاضر، مردم دسترسي بيشتري به اطلاعات دارند و مي‌توانند براساس آن‌ها تصميمات بهتري بگيرند. در مقايسه با قالب‌هاي رايج متني، كتاب‌هاي الكترونيكي در عين دسته‌بندي مطالب به صورت فهرست يا موضوعي، به صورت وحدت يافته، تبادل آن‌ها با يكديگر را همراه با سهولت جستجو فراهم مي‌كنند.

* تبادل بينابين مطالب با يكديگر

ترغيب شدن بيشتر براي ادامه خواندن، سهولت نگهداري و يادسپاري مطالب و توانايي بيشتر در كنترل مطالب، از جمله ويژگي‌هاي بسيار مهم براي خواننده است.

كتاب الكترونيكي با امكاناتي مثل وجود فرامتن، امكان تبادل بينابين مطالب و نيز مرور همزمان آن‌ها با يكديگر را فراهم مي‌كند. اين راحتي جستجو، به ويژه براي افرادي كه با مطالب تحقيقاتي سر و كار دارند، بسيار اهميت دارد.

* پشتيباني از امكانات چند رسانه‌اي

كتاب‌هاي الكترونيكي حتي مي‌توانند اين امكان را فراهم كنند كه به مطالب كتاب گوش دهيد! نرم‌افزارهايي چون Microsoft Reader از امكانات بسيار خوبي از جمله خواندن متون برخوردارند. اين مطلب صرفاً جالب است. اما براي افرادي مثل نابينايان و يا كساني كه مشكل خواندن دارند، نويدبخش عصري تازه در آموزش و اطلاع‌رساني است. همچنين، اين كتاب‌ها امكان خوبي براي بزرگ كردن مطالب دارند.

سهولت كار و اجرا

افراد غالباً براي نوشتن يا خواندن مطالب از طريق رايانه، از نرم‌افزارهايي مثل ورد استفاده مي‌كنند. يكي از مشكلات اين نرم‌افزار آن است كه مطلبي در يك نسخه، مثل« ورد» 97 يا در ويندوز فارسي‌ساز نوشته مي‌شود، به سادگي در نسخه ديگر اين نرم‌افزار قابل اجرا نيست. به طوري كه اگر شما آن را به رايانه ديگري كه نسخه ديگري دارد ببريد، به خصوص اگر آن مطالب به زباني غير از انگليسي نوشته شده باشد، ممكن است به همان دقت اجرا نشود. همچنين ممكن است بسياري از افراد براي خواندن مطلبي كه در قالب پي‌دي‌اف در اختيار دارند، نرم‌افزارهاي ويژه اجراي آن را نداشته و حتي نام آن‌ها را نيز نشنيده باشند. اما كتاب‌هاي الكترونيكي در فرمت EXE اين مشكل را نيز حل كرده‌اند؛ يعني شما كتاب الكترونيكي خود را صرف‌نظر از نوع سيستم عامل و يا وجود نرم‌افزاري براي خواندن آن، نه تنها ساده‌تر از ورق زدن يك روزنامه خواهيد خواند، بلكه از امكانات بسيار جالب ديگر آن نيز بهره‌مند خواهيد شد و حتي مي‌توانيد از درون كتاب براي نويسنده آن ايميل بفرستيد!

سخن آخر

مطالعه كتاب يكي از نشانه‌هاي فرهنگ هر جامعه‌اي و گرايش به كتاب‌خواني نيز فرصتي براي جامعه علمي است، زيرا از اين مسير مي‌توان پيام‌هاي اجتماعي، تربيتي، فرهنگي، سياسي، ديني، اخلاقي، زيستي و بهداشتي را به جامعه انتقال داد. در اين راستا و با رواج روزافزون رايانه در امور روزمره و نياز اطلاعاتي جامعه علمي، چاپ و نشر كتاب‌هاي الكترونيكي مي‌تواند تأثيرگذار باشد.

منابع:

1. ابراهيم‌زاده، عيسي (1385). تعليم و تربيت مبتني بر فناوري اطلاعات و ارتباطات، جستارهاي مفهومي. پيك نور. شماره 6 چهارم. سال چهارم. (بي‌تا)

2. احمد مخبري، مونا (1390) گفتار در يادگيري الكترونيكي. ماه‌نامه رشد تكنولوژي آموزشي. شماره 7. دوره بيست و ششم. فروردين.

3. بابايي، محمود (1382). نشر الكترونيكي. پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران.

4. جوادي‌پور، محمدعلي (1385). مطالعه ميزان غيردرستي دانش‌آموزان پسر مقطع متوسطه منطقه بندپي غربي شهرستان بابل. دانشگاه پيام‌نور مركز. تهران. دانشكده ادبيات و علوم انساني.

5. فهيمي‌فر، سپيده و غائبي، امير (1387). كتاب‌هاي الكترونيكي از ديدگاه متخصصان اطلاع‌رساني شاغل در كتاب‌خانه‌هاي مركزي دانشگاه‌هاي شهر تهران. پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران. دوره 24. شماره 1.

6. يعقوبي، جعفر (1386). كتاب‌هاي الكترونيكي: مفاهيم، مزايا و شيوه تهيه. مقالات علوم انساني كتابداري و اطلاع‌رساني. جلد 9. شماره 3.

حجت کنعاني- ترانه عنايتي فرشيده ضامني