در جهان کنونی موضوع تربیت و تأمین معلمان دورههای مختلف تحصیلی از مهمترین موضوعات مورد بحث جوامع توسعه یافته و در حال توسعه و علمای تعلیم و تربیت،برنامهریزان و جامعهشناسان آموزش و پرورش است و به علت ارزش و اعتباری که برای معلم و تربی وی قایل هستند،سرمایهگذاری در جهت تربیت و تأمین این رکن مهم تعلیم و تربیت را بهترین و سودمندترین نوع سرمایهگذاری میدانند و بر این باورند که معلمان،نقطه آغاز هر تحول آموزشی هستند و ایجاد عالمی نو جز با فتح آینده است و معلمان فاتحان عرصه علم و تمدّن.
در ایران نیز مسأله تربیت و تأمین معلم از هر لحاظ مسألهای اساسی است که بحث دربارهء آن بر سایر موضوعات و مسایل آموزش و پرورش تقدم و تفوق دارد.نویسنده مقاله،این موضوع مهم آموزش و پرورش ایران را از سه زاویه گذشته،حال و آینده تحت عناوین زیر مورد بحث و بررسی قرار داده است.
تربیت و تأمین معلم در ایران (گذشته،حال و آینده)
معرفی مقاله: نوشته:احمد صافی
در جهان کنونی موضوع تربیت و تأمین معلمان دورههای مختلف تحصیلی از مهمترین موضوعات مورد بحث جوامع توسعه یافته و در حال توسعه و علمای تعلیم و تربیت،برنامهریزان و جامعهشناسان آموزش و پرورش است و به علت ارزش و اعتباری که برای معلم و تربی وی قایل هستند،سرمایهگذاری در جهت تربیت و تأمین این رکن مهم تعلیم و تربیت را بهترین و سودمندترین نوع سرمایهگذاری میدانند و بر این باورند که معلمان،نقطه آغاز هر تحول آموزشی هستند و ایجاد عالمی نو جز با فتح آینده است و معلمان فاتحان عرصه علم و تمدّن.
در ایران نیز مسأله تربیت و تأمین معلم از هر لحاظ مسألهای اساسی است که بحث دربارهء آن بر سایر موضوعات و مسایل آموزش و پرورش تقدم و تفوق دارد.نویسنده مقاله،این موضوع مهم آموزش و پرورش ایران را از سه زاویه گذشته،حال و آینده تحت عناوین زیر مورد بحث و بررسی قرار داده است.
-اهمیت و ضرورت توجه به تربیت و تأمین معلم در جهان و ایران. -سیر تاریخی و تکوینی تربیت معلم از 1297 شمسی تا 1381(به اختصار). -سیاسیتها و روشهای تأمین معلم در ایران از 1207 تا 1381.
-تحلیلی بر وضعیت گذشته و حال تربیت و تأمین معلم در ایران. -تفکرات جدید در مورد تربیت و تأمین معلم در ایران. -سیاستهای تربیت و تأمین معلم در ایران و بهسازی کیفی آن.
اهمیت و ضرورت توجه به تربیت و تأمین معلم در جهان کنونی و ایران
امروزه نظام آموزش و پرورش بنابر ضرورت تغییرات اجتماعی یکی از سازمانهای پیچیده و بزرگ اجتماعی در هر کشور محسوب میشود.این سازمان که با رشد و توسعهء اجتماعی،فرهنگی،اقتصادی پیوندی ناگسستنی دارد،به تدریج حالت ساده و ابتدایی خود را از دست داده و به حالتی پیچیده در آمده است.
عصر کنونی را عصری میدانند که در آن هدف از آموزش و پرورش تنها انتقال میراث فرهنگی و تجارب بشری به نسل جدید نیست بکله رسالت آموزش و پرورش، ایجاد تغییرات مطلوب در نگرشها،شناختها و در نهایت،رفتار انسانهاست.
در این عصر،معلمان بیشترین نقش را در انتخاب و انتقال عناصر فرهنگی و دستاوردهای علمی و فنی و تجار بشری به نسل نوخاسته برعهده دارند.علاوهبر نقشهای هدایتی،حمایتی و تقویتی،سازمان دادن به فعالیتهای یادگیری دانشآموزان و رشد هماهنگ ابعاد وجودی آنان نیز برعهدهء معلمان است.
در جهان امروز،معلم شایسته،معلمی است که بداند: -چرا آموزش میدهد؟ -به جه کسی آموزش میدهد؟ -چه مطالبی را آموزش میدهد؟ -چگونه آموزش میدهد؟ -کجا آموزش میدهد؟ -با چه ابزار و روشهایی آموزش میدهد؟ -چگونه ارزشیابی میکند؟
معلمان معاصر هم چون نقاشان زبردست و پیکرتراشان هنرمند از تن و جان نوباوگان،پیکری دلپند و تصویری دلپذیر ابداع میکنند(محیط طباطبایی؛1356).
زبان معلمان به گونهای است که مغزهای نرم کودکان و دلهای سادهء نوباوگان را میشکافد و نهال اندیشههای سودمند را در آنها مینشاند تا پس از رشد و نمّو لازم،
هر نهالی درختی بارور و هر شاخهای،شاخساری پرثمر شود و جامعه را از میوههای شیرین و گوارای رفتار و کردار و افکار نیک شادکام و بهرهمند سازد.
امروز کارگزاران اصلی تعلیم و تربیت معلمان هستند؛زیرا آنچه دانشآموزان کسب میکنند،از خصوصیات،کیفیات و شایستگیهای علمی،فرهنگی،اجتماعی،اخلاقی و معنوی معلمان متأثر است و تعامل مستمر و چهره به چهرهءد معلم با دانشآموز،وی را در موقعیتی ممتاز و منحصر به فرد قرار میدهد که هیچه انسان دیگری از آن برخوردار نیست.پژوهشهای گوناگون روانشناسی و جامعهشناسی نیز مویّد این امر است(مهر محمدی،محمود؛1380).
ژان پیاژه دربارهء جایگاه معلم در نظام آموزش و پرورش در کتاب روانشناسی و دانشآموزان و پرورش که در سال 1370 به فارسی ترجمه شده است،مینویسد: “زیباترین اصلاح و بازسازی آموزش و پروش،در صورتی که معلم به تعداد کافی و با کیفیت مطلوب در اختیار نباشد،با شکست روبهرو خواهد شد.
در کتاب جنبش جهانی برای بهسازی تربیت معلم نوشتهء علی رؤوف آمده است: “هیچ اصلاحی نمیتواند بدون همکاری و مشارکت فعال معلمان موفق شود؛بنابراین؛ موقعیت اجتماعی،فرهنگی و مادی معلمان باید محور اولویت تلقی شود.”
“معلمان میتوانند به نسلهای کوچکتر طعم یادگیری را بچشانند و به آنها نشان دهند که دانایی مستلزم تلاش،تمرکز،انضباط و اراده و تصمیم است.”
“معلمان میخواهند به شأن و مقام آنها احترام گذاشته شود.آنها احتیاج دارند به آموزشهای نو و مهارتهای تازه دست یابند،موقعیت حرفهای خود را بازیابند،به آنچه برای آموزش با استدانداردهای بالا لازم است مجهز گردند و مسؤولان با آنها برخوردهای منصفانه داشته باشند.”
با توجه به آنچه گفته شد و با عنایت به رسالت و نقش معلمان در رشد ابعاد وجودی کودکان،نوجوانان و جوانان و تربیت نیروی انسانی هر جامعه،باید بگوییم که به یقین،با وجود معلمانی شایسته میتوان چهرهء سازمانهای آموزشی را دگرگون
ساخت و فضای مدارس را به فضایی صمیمی،بالنده و روحافزا تبدیل کرد.با ایجاد و گسترش مؤسسات تربیت معلم و ارایهء برنامههای متنوع و مناسب میتوان معلمانی تربیت کرد که مهارتهای لازم را در ابعاد انسانی و ادراکی و فنی کسب کنند و بتوانند از هنر،علم و تجربهء خود در تبدیل انسانهای خام به انسانهایی خلاق،بالنده و متعادل بهره گیرند.لذا ضرورت دارد در هر کشوری طرح جامعی در زمینهء جذب،انتخاب، تربیت،استخدام،بازآموزی،تکریم شخصیت و رفاه معلمان تهیه و اجرا گردد مدیرا عالی و میانی نیز باید باور داشته باشند که سرمایهگذاری در تربیت و تأمین معلمان بهترین و سودمندترین نوع سرمایهگذاری است.
با توجه به اهمیت موضوع،بر آنیم تا وضعیت تربیت و تأمین معلم در ایران را تحت عناوین زیر مورد بحث و بررسی قرار دهیم.
-سیر تاریخی و تکوینی تربیت معلم از 1297 شمسی تا 1380(به اختصار) -سیاستها و روشهای تأمین معلم در ایران از 1297 تا 1380. -تحلیلی بر وضعیت گذشته و حال تربیت و تأمین معلم در ایران. -تفکرات جدید در مورد تربیت و تأمین معلم در ایران. -سیاستهای تربیت و تأمین معلم در ایران و بهسازی کیفی آن.
1-سیر تاریخی و تکوینی تربیت معلم در ایران از 1297 شمسی تا 1380 (به اختصار)
این مبحث میتواند در دو زمینهء زیر مطرح گردد.
الف:زمینهسازی برای تربیت معلم تا 1297 شمسی
سوابق مربوط به قبل از تأسیس دار المعلمین و دار المعلمات نشان میدهد که تا سال 1297 شمسی،معلمان مکتب خانهها و مدارس ایران،در مراکز خاص تربیت معلم، تربیت نمیشدهاند.آنها معمولا از میان طلاب ساعی و بااستعدای که در جلسههای استادان با سؤال و جواب لیاقت خود را نشان میدادند یا براساس تعلیقاتی که بر کتابهای موجود میافزودند و یا رسالههای علمی که مینوشتند،انتخاب میشدند.
از آنجا که استادان در جریان پیش رفت شاگردان خود بودند و با آنان ارتباط نزدیک داشتند،اجازهنامهای به شاگردان اعطا میکردند که در واقع،دانشنامه یا گواهی نامهء معلمی بود.این گواهی نامه را استاد به خط خود مینوشت و در آن دربارهء موقعیت علمی و نفسانی متعلم جدید به تفصیل توضیح میداد.
در آن زمان،مکتبداری حرفهای خصوصی بود و تنها افراد با حوصله و علاقهمند به این شغل به آن میپرداختند.تا زمان تصویب قانون اساسی معارف،در سال 1290 و مصوبات شورای عالی معارف مجوز خاصی برای این امر لازم نبود.بعضی از معلمان مکتب نیز دورهء مقدماتی و در مواردی سطح را در حوزههای علمیه میگذراندند و به کار مکتبداری میپرداختند.(صافی،احمد؛1372).
با تأسیس دار الفنون در سال 1228 شمسی و شکلگیری وزارت علوم در 1232 شمسی و ایجاد مدارس جدید در شهرهای ارومیه،تبریز،اصفهان و تهران ساختار جدیدی برای آموزش و پرورش تعیین شد و به تدریج،دولت سیاستگذاری و برنامهریزی برای آموزش و پرورش رسمی را برعهده گرفت.
بر این اساس،در مادهء 15 قانون اساسی معارف،مصوب 1290 شمسی،چهار درجه برای تحصیل معین شد که شامل دبستان دهکده،دبستان شهر،دبیرستان و مدارس عالی بود.
در سالهای بعد دورههای تحصیلی ایران تا پایان متوسطه به شرح زیر تصویب شد. -دروهء ابتدایی،6 سال -دورهء اول متوسطه،3 سال -دورهء دوم متوسطه،3 سال
بنابراین،با وضع مواردی از متمّم قانون اساسی مشروطیت ناظر بر امور آموزش و پرورش کشور و تصویب قانون اساسی معارف،قانون اداری وزارت معارف و قانون اعزام دانشجو به خارج از کشور تا سال 1290 شمسی موجب شد که دورههای مختلف تحصیلی در مدارس به تدریج تأسیس و گسترش یابد و نیاز به معلم برای تدریس در آنها به خوبی احساس گردد.
گزارش مدیر کل وزارت معارف و فوائد عامه در سال 1290 شمسی مؤید این امر است:
“تربیت اطفال مبتدی از اعمال مشکله است که باید به عهدهء اشخاص متخصص تفویض شود و مسلما اگر شخصی از اصول تعلیم و تربیت بهرهمنده نشده باشد،نمیتواند علم خود را به اطفال بیشتری بیاموزد،هر قدر هم که در آن علم به خصوص،متبحّر باشد”سالنامهء معارف،اوقات و صنایع مستظرفه،29-1328 قمری”.تشکیل کلاس خاص برای تدریس اصول تعلیم و به منظور افزایش سطح سواد معلمان در دبیرستان دارالفنون در اوایل سال 1290 شمسی را اولین اقدامی میدانند که در زمینه تربیت معلم صورت گرفته و اصول اولیهء تربیت اطفال در این کلاس مطرح شده است”سلسله سخنرانیهای عیسی صدیق اعلم،در تالار دارالفنون”.
در سال 1290 شمسی،برای اولین بار مجوز اعزام 30 نفر جهت ادامهء تحصیل به خارج از کشور صادر شد.از این تعداد،هشت نفر به منظور تحصیل در علوم و فنون نظامی،هفت نفر در رشتهء مهندسی و 15 نفر برای معلمی در رشته تعلیم و تربیت انتخاب شدند.
ب:تأسیس مراکز تربیت معلم در سال 1297 تا 1381
مراکز تربیت معلم که طی 84 سال در اشکال مختلف درایران تأسیس شدند،در بعضی موارد گسترش یافته یا محدود گردیده و در مواردی نیز تعطیل شدهاند.
اشکال تربیت معلم عبارتاند از:
1-تاسیس دارالمعلمین و دارالمعلمات
یکی از اقدامات مهمی که در راه تربیت و تأمین معلمان مدارس ابتدایی،متوسطه در سال 1297 شمسی صورت گرفت،تأسیس نخستنی مرکز تربیت معلم به نام دارالمعلمین بود که ریاست آن را ابو الحسن فروغی و معاونت آن را اسماعیل مرات بر عهده داشتند.
دارالمعلمین مرکزی دارای دو شعبهء ابتدایی و عالی بود که هرکدام یک هیأت اداری داشتند.این مرکز دارای نظامنامهای مشتمل بر 32 ماده بوده است،که در آن شرایط پذیرش داوطلبان شغل معلمی،رشتهء تحصیلی،برنامههای درسی،سازمانی و تشکیلات اداری،مقرارت انضباطی،اداری و امتحانی،نوع مدرک تحصیلی،میزان بودجه و کیفیت هزینهء آن و بالاخره شواری آموزشی مرکز مورد بحث قرار گرفته است. در مادهء یک این نظام نامه آمده است:
“دارالمعلمین مرکزی مدرسهای است دولتی و مجانی در تحت ادارهء وزارت معارف که برای تعلیمات ابتداییه و حد معینی از تعلیمات متوسطه،تربیت معلم میکند و به این نظر منقسم به دو شعبه میباشد.یکی شعبهء ابتدایی و دیگر شعبهء عالی.”
همزمان با تربیت معلمان مرد،تربیت معلمان زن نیز مورد توجه قرار گرفت و دارالمعلمات به وجود آمد.
از شرایط تحصیلی در شعبه ابتدایی،داشتن گواهینامهء شش سالهء ابتدایی بود و مدت تحصیل برای شعبهء ابتدایی سه سال و برای شعبهء عالی چهار سال تعیین شد.
2-دارالمعلمین اکابر
به منظور افزایش سطح دانش معلمان و ایجاد مهارت در فن تدریس،شواری عالی معارف در سال 1306 شمسی،اساسنامهء دارالمعلمین شبانه اکابر را تصویب کرد.
3-دارالمعلمین ابتدایی ولایات و ایالات
طبق مصوبهء سال 1306،به شورای عالی معارف در ایالات و ولایات ایران مجوز تأسیس دارالمعلمین ابتدایی داده شد.شرط ورود به این دارالمعلمین داشتن مدرک دورهء اول متوسطه و مدت تحصیل در آن یک سال بود.
4-دارالمعلمین عالی
به منظور گسترش دبیرستانها و تربیت و تأمین دبیران مورد نیاز،شورای عالی معارف مجوز تأسیس دارالمعلمین عالی را در سال 1308 شمسی اعلام کرد.مدت تحصیل در این مرکز سه سال تعیین شده بود.
5-اعزام محصل به خارج از کشور و تحصیل در رشته معلمی
به منظور تأمین نیروی انسانی در رشتههای علمی،فنی و علوم تربیتی،قانون اعزام محصل به خارج از کشور در سال 1307 شمسی تصویب گردید.براساس این قانون، 35 درصد از دانشجویان اعزامی میبایست در رشتهء معلمی تحصیل کنند.
6-تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی و تصویب قانون تربیت معلم در سال 1312
از قوانین مهمی که برای تربیت و تأمین معلممان مدراس ابتدایی و متوسطه در ایران وضع شده است،قانون تربیت معلم است که در اسفند 1312 به تصویب رسید و به موجب آن،دولت مکلّف شد دانشسراهای مقدماتی و عالی را تأسیس و توسعه بخشد.
براساس مفاد قانون یادشده،به تدریح دانشسراهای مقدماتی پسرانه و دخترانه در مراکز استانها و شهرهای ایران به وجود آمدند.تربیت بیشترین و بهترین معلمان برای تدریس در مدارس ابتدایی از این طریق صورت میگرفت.با تأسیس و گسترش دانشسراهای مقدماتی،دارالمعلمین و دارالمعلمات تعطیل شدند و امور تربیت معلم ابتدایی و متوسطه به دانشسراهای مقدماتی و عالی محول گردید.
مدت تحصیل در دانشسراهای مقدماتی دو سال و دانش سراهای عالی سه سال اعلام شد و به فارغ التحصیلان دانشسراهای مقدماتی دیپلم دانشسرا اعطا گردید که از نظر استخدامی معادل دیپلم کامل متوسطه بود.
طبق مفاد این قانون،محل تحصیل در دورهء ابتدایی،دبستان و مدرس آن آموزگار و محل تحصیل در دورهء متوسطه دبیرستان و هنرستان و مدرس آنها،دبیر و هنرآموز و محل تحصیل در دورهء عالی،دانشگاه و مدرس آن را استاد نام نهادند.
7-اشکال دیگر مراکز تربیت معلم و مربی و دبیر از 1312 تا 1381
گرچه بیشترین معلمان و دبیران ایران از طریق دانشسراهای مقدماتی و عالی تربیت و تأمین شدند ولی طبق اساسنامههای مصوب،مراکز و دورههای دیگری به وجود آمدن که به دلیل محدودیت صفحات مقاله فقط به ذکر نام آنها بسنده میکنیم.
-دانشسرای تربیت بدنی در سال 1327 -دانشسرای کشاورزی در سال 1328 -تشکیل کلاسهای کمک آموزگاری در سال 1322 -تربیت معلم دو سالهء روستایی در سال 1332 -دانشسرای عشایری در سال 1334 -مراکز تربیت معلم یک ساله در سال 1338 -دورهء تربیت معلم حرفهای پسران و دختران در سال 1341 -تشکیل دورههای آموزشی برای سپاه دانش در سال 1342 -تأسیس آموزشگاه تربیت معلم روستایی در دزفول در سال 1343
-تأسیس مرکز تربیت معلم دینی در سال 1345 -تأسیس مرکز تربیت معلم پیشوا -تأسیس دانشسراهای راهنمایی تحصیلی در سال 1348 -تأسیس مراکز تربیت معلم کودکان استثنایی در سال 1347 -تأسیس مراکز تربیت معلم دو ساله فنی و حرفهای -تأسیس دانشسرای هنر -تأسیس انستیتو مربیان هنری -تأسیس مراکز تربیت مربی کودک در سال 1351 -تأسیس مرکز تربیت معلم معمولان1لرستان در سلا 1355 -تأسیس مؤسسهء تربیت معلم و تحقیقات تربیتی در سال 1343 -تأسیس دانشگاه تربیت معلم در سال 1353 -تأسیس دانشسرای عالی سپاه دانش در سال 1343 -تأسیس دانشسرای عالی صنعتی در سال 1343 -تأسیس مراکز تربیت معلم از طریق دانشکدههای علوم تربیتی دانشگاهها -تأسیس مراکز تربیت معلم از طریق مدراس عالی کشور -تأسیس دانشسرای تربیت معلم چهار ساله -تأسیس دانشسراهای تربیت معلم سه ساله در سال 1376.
2-سیاستها و روشهای تأمین معلم از 1297 تا 1381
با توجه به مطالب مطرح شده در مورد انواع و اشکال مراکز تربیت معلم،معلمان مورد نیاز مدارس در شهرها و روستاهای ایران تا سال 1381 از راههای متعدد و متنوعی به شرح زیر تأمین شده است. (1)-بخشی از بخشهای استان لرستان میباشد.
1-استخدام معلمان با مدرک تحصیلی ششم ابتدایی و گذرانیدن دوره کارآموزی معلمی.
2-استخدام با مدرک تحصیلی سوم متوسطه و گذرانیدن دورهء کارآموزی معلمی. 3-استخدام فارغ التحصیلان دانشسراها و مراکز تربیت معلم عادی،فنی و حرفهای. 4-استخدام فارغ التحصیلان دانشسرای عالی و دانشگاههای تربیت معلم. 5-استخدام فارغ التحصیلان دانشکدههای علوم تربیتی و تربیت دبیر دانشگاههای متعهد خدمت دبیری.
6-استخدام معلمان ابتدایی از میان سپاهیان دانش. 7-استخدام فارغ التحصیلان آزاد دانشگاههای مختلف کشور،مانند دانشگاه تهران، پیام نور،دانشگاه آزاد اسلامی،دانشگاه الزهراء،و…از طریق مسابقه استخدامی و گذرانیدن دورهء کارآموزی آموزگاری یا دبیری.
8-استخدام معلمان ابتدایی از میان آموزشیاران نهضت سوادآموزی. 9-استخدام معلمان پیمانی و حق التدریس با گذرانیدن دورههای کارآموزی لازم. 10-فراهم کردن شرایط ادامه تحصیل معلمان پایههای مختلف تحصیلی از طریق مأموریت تحصیلی یا گذرانیدن دورههای شبانه و تابستانی در مراکز عالی ضمن خدمت فرهنگیان در دانشگاههای مختلف کشور و استفاده از آنان در دورههای تحصیلی بالاتر.
11-استفاده از دبیران شاغل،دانشجویان دانشگاهها،شاغلین سازمانهای اداری وزارت آموزش و پرورش برای تدریس در دورههای مختلف تحصیلی به صورت حق التدریس.
12-استفاده از معلمان موظف به تدریس در یک نوبت،برای تدریس در نوبت بعد 13-به کارگیری سرباز معلم در سطح دیپلم،فوق دیپلم و لیسانس. 14-استخدام فارغ التحصلان دانشگاه،شهید رجایی(دو ساله و چهار ساله متعهدین دبیری).
15-انتقل داوطلبان تدریس در دورههای بالاتر تحصیلی به منظور تدریس دروس مختلف این دورهها.
16-استفاده از دانشجویان و افرادی که در مناطق شهری یا روستایی ایران برای تدریس بعض از دروس موقتا به وجود آنان نیاز است.
17-جابهجایی معلمان از طریق انتقال آنان به مناطق مختلف کشور.
3-تحلیلی بروضعیت گذشته و حال تربیت و تأمین معلم در ایران
مطالعهء روند توجه به معلم و تربیت وی،ایجاد و گسترش مراکز تربیت معلم از تأسیس دارالفنون در سال 1228 شمسی(154 سال پیش)تاکنون نشانگر نکات مهمی است که میتواند الهام بخش برنامهریزان کنونی آموزش و پرورش ایران و مدیران عالی و میانی وزارتخانههای آموزش و پرورش،علوم،تحقیقات و فنآوری و سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور باشد و در ترسیم چشمانداز آیندهء تربیت و تأمین معلمان ایران مفید و مؤثر واقع شود.در این قسمت،بعضی از این موارد را مورد بحث قرار میدهیم و با الهام از برنامهء سوم توسعهء اجتماعی،فرهنگی واقتصادی ایران (1383-1379)به چشمانداز آیندهء تربیت معلم در ایران اشاره میکنیم.
در فاصلهء سالهای 1228 شمسی تا 1381،برنامهء تربیت و تأمین معلم برای مدارس آموزش و پرورش شش دورهء زیر را طی کرده است.
1-دورهء مطالعات و گسترش فرهنگ استفاده از معلمان خارجی سپس معلمان ایرانی و تشکیل کلاسهای خاص برای بازآموزی معلمان مکتب خانهها و مدارس از 1228 تا 1297.
2-دورهء تأسیس مراکز تربیت معلم به صورتهای مختلف،تصویب قوانین و مقررات خاص آموزشی،اداری،مالی و برنامههای درسی از 1297 شمسی تا 1346 (سال تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی در ایران).
3-دورهء گسترش مراکز تربیت معلم توسط وزارت آموزش و پرورش از سال 1346 تا 1358.
4-دورهء توقف بعضی از مراکز تربیت معلم از سال 1358 تا 1363. 5-دورهء بازنگری و توسعهء مراکز تربیت معلم و تصویب قوانین مربوط مانند قانون متعهدین خدمت در وزارت آموزش و پرورش از سال 1363 تا 1370.
6-دورهء کاهش توسعهء مراکز تربیت معلم و دبیر،محدود شدن ردیفهای استخدامی و گسترش اندیشهء تأمین معلم از راههای مختلف از سال 1370 تا 1381.
دورهء اول-گسترش فرهنگ استفاده از معلمان خارجی و ایرانی:
-در آغاز تأسیس و گسترش مراکز آموزشی عمده در ایران،از معلمان خارجی، فارغ التحصیلان دارالفنون،مکتبداران،مکتبخانهها و داوطلبان تدریس پس از گذراندن دورهای خاص برای تدریس در مکاتب و مدارس و مراکز مهم آموزشی استفاده شده است.
دوره دوم-تأسیس مراکز تربیت معلم:
باتصویب قوانین و مقررات آموزشی و تأکید مقامات آموزش و پرورش وقت، مراکز تربیت معلم وتربیت دبیر گسترش یافته و تأمین معلمان مورد نیاز وزارت معارف،وزارت فرهنگ و وزارت آموزش و پرورش بیشتر از طریق فارغ التحصیلان دانشسرای مقدماتی،دانشسرای عالی و…صورت گرفته است.به گونهای که تا سال 1358 با مراکز تربیت معلم با نامهای مختلف از دارالمعلمین و دارالمعلمات تا دانشسرای معمولان لرستان مواجه میشویم و شاهد تأسیس انواع مراکز تربیت معلم با ساختارهای متفاوت از یک ساله تا چهار ساله هستیم.به ویژه آنکه این مراکز به تناسب نیاز دانشآموزان شهری،روستایی،عشایری و دروس مختلف از ابتدایی تا دورهء متوسطه تأسیس شده و گسترش یافتهاند.
دورهء سوم-گسترش مراکز تربیت معلم:
به علت رشد زیاد جمیعت در ایران و وضع قوانین تعلیمات عمومی و اجباری و در نتیجه استقبال گروههای سنی مختلف از تحصیل در مدارس شهر و روستا و عشایری نیاز به معلم در فاصلهء سالهای 1300 تا 1370 افزایش یافته و تأمین معلم از راههای مختلف،به ویژه مراکز تربیت معلم انجام پذیرفته است.
دورهء چهارم-توقف بعضی از مراکز تربیت معلم:
از مفاد آمار مربوط به سرشماری سال 1375 و وضعیت جمیعت در ایران و آمار تفصیلی سالانه وزارت آموزش و پرورش چنین برمیآید که:
-روند رشد جمیعت در سال کاهش یافته است. -روند رشد دانشآموز نیز در سالهای اخیر،به ویژه در دروهء ابتدایی کاهش یافته است.
-این کاهش تا پایان برنامهء سوم توسعه در مقاطع راهنمایی و متوسطه نیز قابل ملاحظه است.
-طبق بعضی برآوردها،این روند تا پایان سال 1400،ادامه دارد.بنابر دیدگاههای جمیعتشناسان،به دلیل افزایش مجدد روند رشد جمیعت،روند کاهش دانشآموز تا پایان سال یاد شده تغییر خواهد کرد و مجددا جمعیت ایران و در نتیجه جمیعت دانشآموزی دورههای مختلف تحصیلی،افزایش خواهد یافت.
-به دلیل تفاوت دیدگاهها در مورد روند رشد جمیعت در ایران و روند رشد یا کاهش گروههای سنی دورههای مختلف تحصیلی،در مورد نیروی انسانی جدید مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش بین مقامات سازمانی مدیریت و برنامهریزی کشور و مقامات آموزش و پرورش تفاوت نظر پدید آمده است و مصوبات مختلف و گاه ناهمگون از طرف مراجع ذیربط اعلام میگردد.این امر سردرگمی و نابسامانی در برنامهریزی نیروی انسانی وزارت آموزش و پرورش را به دنبال دارد و سبب آن میشود
که وزارت آموزش و پرورش در ا مر برنامهریزی نیروی انسانی و ورودی به این سیستم بزرگ مستند عمل نکند و سیاستی مدوّن نداشته باشد.
دورهء پنجم-بازنگری و توسعه مراکز تربیت معلم و تصویب قوانین مربوط:
در فاصلهء سالهای 1359 تا 1370 در تأسیس و گسترش مراکز تربیت معلم یا محدود کردن این مراکز سیاستهای گوناگون و گاه متفاوتی دیده میشود.در آغاز، دانشسراهای مقدماتی و مراکز تربیت معلم دو ساله(دانشسراهای راهنمایی)محدود و حتی در شهرهای کوچک ایران تعطیل میشوند و در عین حال،توسعهء این مراکز فقط در مراکز استانها مورد تأکید قرار میگیرد.و در فاصلهء سالهای 1246 تا 1370 سیاست گسترش مراکز تربیت معلم مجددا تعقیب میشود و معلمان مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش در دورههای ابتدایی و راهنمایی تحصیلی بیشتر از میزان فارغ التحصیلان مراکز تربیت معلم تأمین میگردند.
