امروزه بر کسي پوشيده نيست که سهميه هاي پذيرش دانشجويان در کنکور بسيار متنوع و گسترده بوده و براي شرکت کنندگان آزاد که فاقد سهميه خاصي هستند مايوس کننده و مايه نارضايتي بسيار است. اين سهميه ها با گستره وسيعي که دارند سبب يک رانت گسترده براي پذيرش در دانشگاه مي شوند.
در واقع سيستم تلاش دارد که به برخي نيروها که تصور ميکند زخم خورده براي نظام و وفادارتر هستند اولويت بيشتري بدهد که اين رويه سبب آسيب هايي براي کشور و نظام بوده و عليرغم فلسفه اوليه آنها، در حال حاضر بر عکس عمل کرده و به چالش بسيار بزرگي براي کشور تبديل شده است. نکته اي که بايد در نظر داشت اين است که عدم پذيرش در رشته هاي خاص به مفهوم ناتواني و بي استعداد بودن مطلق اشخاص نيست و بيشتر به اين معني است که اين افراد در جنبه هاي ديگري داراي توانمندي بوده و فقط از نظر علمي داراي تمرکز، علاقه يا توان کم هستند و در واقع سهميه هاي مختلف باعث مي شود که افراد در مسير معمول و داراي استعداد خود قرار نگرفته و افراد توانمند تر در اين زمينه ها نيز از دستيابي به موقعيت متناسب خود محروم شوند. در ادامه برخي پيامد هاي ناخواسته اين سهميه بندي ها که به منزله تهديدهاي قابل توجهي براي کشور هستند، شرح داده مي شود:
1- از منظر اجتماعي، اصولا وجود سهميه در پذيرش دانشگاه ها سبب ايجاد بي عدالتي و نيز ايجاد احساس بي عدالتي در بافت کلي جامعه مي شود و باعث مي شود که درصد بسيار بالايي از جامعه خود را غريبه فرض کرده و احساس بيگانگي و تبعيض داشته باشند که به جهت گيريها و قضاوتشان نسبت به کل نظام آسيب مي زند.
2- سهميه هاي کنکور باعث مي شود که افرادي که قابليت ذهني و تحصيلي لازم را ندارند در رشته هاي حساس و مهم پذيرفته شده و باعث کاهش غناي رشته مربوطه از نظر علمي شده و سبب مي شود که جامعه از افراد شايسته و توانمند محروم شوند و سطح علمي آن رشته خاص تنزل پيدا کند. اين موضوع در نهايت سبب آسيب به جامعه شده و توان رقابتي کشور را تحليل برده و سبب ضعف ساختاري در توانمندي علمي و فني کشور مي شود.
3- اين افراد با همان سهميه رانتي که پذيرفته شده اند با همان رانت نيز به پست هاي مهم و کليدي دست پيدا کرده و با ضعف علمي و عدم توانمندي که دارند هم فاقد توانمندي لازم براي ارتقاء، هدايت و پيشبرد اهداف سازمان هستند و هم به دليل حقارت و تهديدي که احساس ميکنند، از بکارگيري افراد توانمند واهمه داشته و اين افراد را در سيستم خود منزوي و مايوس کرده و سبب رويگرداني آنان از ارائه خدمت مناسب شده و سازمان خود را به ورطه ورشکستگي و کوتوله پروري هدايت مي کنند.
4- در واقع يکي از مهمترين دلايل فرار نخبگان جداي از دلايل اقتصادي و اجتماعي، همين رانتهاي تحصيلي و شغلي است و سبب ميشود نخبگان و افراد توانمندتر يا سرخورده و بي تفاوت شوند و يا دنبال راهي براي خروج از کشور باشند و به هر قيمتي خود را به خارج از کشور برسانند.
آمار و مطالعات نشان داده اند که اين افراد وقتي در کشورهاي مقصد در محيط مساعد و مناسب تر قرار مي گيرند چقدر موفق و توانمند هستند و کشور با اين تبعيض و بي عدالتي اين سرمايه هاي ملي را به رايگان در اختيار کشورهاي رقيب قرار داده که هم باعث تقويت کشورهاي رقيب و دشمن مي شود و هم خود را از اين توانمندي ها تهي مي کند.
5- فرار نخبگان ناشي از اين بي عدالتي ها علاوه بر هزينه هاي مستقيم هزينه هاي غير مستقيم ديگري نيز دارد که به عنوان مثال مي توان به پايين آمدن محسوس و معني دار ميانگين بهره هوشي و علمي جامعه اشاره کرد که اخيرا توسط برخي کارشناسان نسبت به آن هشدار داده شده است. و در واقع اينجاست که ژن هاي خوب يا سرخورده شده و هدر مي روند يا از کشور خارج شده و سبب تضعيف ذخيره ژني کشور مي شوند، نه افراد لمپن و انگلي که با رانت به سرمايه هاي کشور چنگ انداخته و ادعاي ژن خوب بودن دارند.
6- اين رانت حتي براي دريافت کنندگان آن نيز موجب سرخوردگي و کسر شأن بوده و اين پذيرفته شدگان چنان احساس شرم و خجالت مي کنند که حتي حاضر نيستند سهميه پذيرش خود در کنکور را اظهار کنند و خود را سهميه آزاد اعلام مي کنند و اين بيانگر آن است که حتي دريافت کنندگان اين سهميه ها نيز بر غير عادلانه بودن اين روشهاي پذيرش کنکور اذعان داشته و از بيان نوع سهميه خود شرم داشته باشند. اين مسائل نشان مي دهد که سهميه ها غير متعارف هم براي محرومان از آن و هم براي برخورداران از آن موجب آسيب و لطمات جبران ناپذير روحي و اجتماعي است.
7- يکي از پيامدهاي اين سهميه ها امروزه در سطح دانشگاه ها و استادان محسوس و ملموس است. شما تصور کنيد که يک دانشجو با سهميه 40 درصدي رزمندگان، کارداني يکي از شهرستان ها را قبول شده و با همان سهميه کارشناسي ارشد و دکتري گرفته و با همان رانت به کرسي استادي دانشگاه رسيده است و در حال تدريس است. اين استاد براي تدريس درس خود يک جزوه 30 صفحه اي تهيه کرده و بارها در طول کلاس به جزوه مراجعه مي کند. براي سوالي که از همان جزوه هم مي شود باز هم به جزوه مراجعه مي کند اينجاست که همه دانشجويان متوجه عدم توانايي علمي استاد مي شوند و طبعا چنين استادي نمي تواند مدرس خوبي بوده و مطالب علمي را به دانشجويان منتقل کند و اين نقيصه موجب ايجاد يک سيکل معيوب شده و در هر دوره به کاهش بيشتر و بيشتر انگيزه ها، توانايي ها، خلاقيت و شکوفايي در سطح علمي و توانمندي جامعه مي شود.
لذا ضروري است که هر چه سريع تر براي بازنگري اساسي در اين سهميه ها اقدام عاجل و اساسي صورت گرفته و با استفاده از نظر کارشناسان و جامعه شناسان به نحوي اصلاح شود که معايب و نواقص آن برطرف شده و جامعه از اين دغدغه فکري و تبعيض آميز خلاص شده و گامي در راه توسعه متوازن و جامع کشور برداشته شود. زيرا همين يک قلم سياست اشتباه مي تواند به پاشنه آشيل جامعه تبديل شده و ضربات سنگيني به توانمندي کلي کشور وارد کرده و سبب تضعيف کشور در مقابل رقبا و دشمنان شده و قدرت استراتژيک و توانايي مانور ما را کاهش دهد.
پرويز عزيزي- کارشناس ارشد روابط بين الملل
