بروز بلوغ زودرس در نوجوانان، معمولاً با عواقب ناخوشايندي همراه است که بايستي مورد توجه قرار گيرند. محققان کشورمان اين موضوع را از ديد دختراني که خود اين اتفاق را تجربه کردهاند، مورد بررسي قرار داده و چالشهاي آن را برشمردهاند.
به گزارش ايسنا، بلوغ مرحلهاي مهم در رشد و نمو انسان است که سن شروع آن به عوامل مختلفي ازجمله ژنتيک، محيط جغرافيايي، رژيم غذايي و ترکيب چربي بدن بستگي دارد. در دختران افزايش توده چربي بدن در 6 سال و در پسران در 9.5 سال اتفاق ميافتد.
بلوغ زودرس زماني رخ ميدهد که شروع علائم ثانويه در دختران قبل از 8 سالگي و درپسران قبل از 9 سالگي باشد و از آنجاييکه سن بلوغ رو به کاهش است، اين دوران در دختران و پسران با افزايش آسيبپذيري و تغييرات گسترده و متعدد همراه است. بلوغ زودرس ممکن است عواقب طولانيمدت ازجمله قد کوتاه در بزرگسالي و همچنين مشکلات رواني اجتماعي داشته باشد.
تحقيقات کيفي نشان ميدهند دختراني که با بلوغ زودرس مواجه ميشوند نوسانات خلقي، سستي عاطفي و تحريکپذيري بيشتري را تجربه ميکنند. تغييرات جسمي بلوغ ممکن است باعث احساس شرم، خجالت، نااميدي يا عدم امنيت و همچنين ترس از اظهار نظر همسالان شود.
برخي دختران با بلوغ زودرس در خطر کوتاهي قد قرار ميگيرند. همچنين دختران با بلوغ زودرس زمان کمتري براي به دست آوردن مهارتهاي لازم جهت مقابله با تغييرات دوران بلوغ، در مقايسه با دختراني که به موقع بالغ ميشوند، دارند. چنين دختراني در بزرگسالي ازلحاظ رضايت از زندگي، کيفيت پايينتري را گزارش ميکنند.
اين موضوع باعث شده محققاني از دانشگاه يزد در يک مطالعه کيفي، بلوغ زودرس و تجربه زيسته دختران از آن را مورد بررسي و ارزيابي علمي قرار دهند. در اين تحقيق، گروهي از دختراني که بلوغ زودرس را تجربه کرده بودند، مشارکت داشتند و محققان، دادههاي مورد نياز خود را با استفاده از مصاحبههاي طراحي شده، از آنهاجمعآوري کردند. اين دادهها سپس با کمک کامپيوتر و به روشهاي آماري مورد تجزيهوتحليل قرار گرفت.
نتايج اين مطالعه حاکي از آن است که بلوغ زودرس باعث ايجاد چالشهاي مضاعفي در زمينههاي جسمي، روانشناختي و اجتماعي مانند فشار نقش، تعليق، عزتنفس شکننده ميشود و برهمين اساس ميتوان نتيجه گرفت که بلوغ زودرس در دختران با ايجاد چالشهاي جسمي و رواني همراه است.
بر اين اساس، در مطالعه فوق نشان داده شد که مشکلات رواني مربوط به اين موضوع ميتوانند از مشکلات جسمي پيشي گرفته و چالشهاي بيشتري را براي افراد ايجاد کنند و حتي در بزرگسالي نيز براي فرد حلنشده، باقي بمانند.
نجمه غلامي، پژوهشگر گروه روانشناسي دانشکده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه يزد و دو همکار ديگرش در اين تحقيق، ميگويند: «تجربه مشارکتکنندگان نشان داد که حتي خود کلمه بلوغ زودرس نيز داراي بار منفي است و در ايجاد بسياري از چالشها نقش داشته، يک نوع تعارض در روح و جسم فرد ايجاد ميکند.
بلوغ زودرس ممکن است سبب بروز مشکلاتي جسمي شود، بهطوريکه استخوانها بيشتر شبيه بزرگسالان ميشود و رشد متوقف ميشود».
آنها ميافزايند: «يکي از اساسيترين مشکلات اين دوره، نقص در مهارتهاي اجتماعي و دوستيابي است که دلايل آن ميتواند کمبود مهارتهاي اجتماعي و ترس از تحقير شدن و مسخره شدن توسط ديگران باشد. بهگونهاي که افراط و تفريط در زمينههايي چون پذيرش، توجه و مراقبت و آزادي نقش مهمي در ايجاد مشکلات رفتاري اجتماعي نوجوان ايجاد ميکند».
همچنين بر اساس نتايج پژوهش فوق، بيشتر کودکان داراي بلوغ زودرس، يک نوع نارضايتي از بدن خود را گزارش ميکنند. در واقع نارضايتي بدن در بين نوجوانان، شيوع زيادي دارد.
طبق اظهار غلامي و همکارانش، «علاوه بر اينها، دختران از هنگام بروز نشانههاي بلوغ، احساس شرم و خجالت ميکنند.
ننگي که زنان از پنهان کردن قاعدگي از ديگران احساس ميکنند، منجر به احساس بيش از حد شرمساري ميشود. لذا تا زماني که اين عقيده را که قاعدگي، شرمآور است رد نکنيم، رفتار نفرت انگيزانه را نسبت به زنان از بين نخواهيم برد».
اين يافتههاي علمي پژوهشي که ميتوانند در آگاهسازي والدين و اقشار گوناگون جامعه در خصوص موضوع مهم بلوغ دختران مؤثر باشند، در نشريه«انديشه و رفتار در روانشناسي باليني» منتشر شدهاند. اين نشريه توسط دانشگاه آزاد اسلامي و با همکاري انجمن علمي روانپزشکان ايران بهصورتفصلنامه انتشار مييابد.
راهکاري براي افزايش عزت نفس دختران
عزت نفس از اساسيترين نيازهاي هر انساني براي داشتن زندگي مؤثر و روابط صحيح با ديگران است. نتايج يک تحقيق انجامشده توسط پژوهشگران داخلي مؤيد آن است که رفتار صحيح والدين با نوجوانان ميتواند اثرات قابلتوجهي بر عزت نفس آنان داشته باشد.
نوجواني ازجمله مراحل رشد و تکامل است که آثارش در بلندمدت اهميت خاصي دارد. روابط پدر و مادر با يکديگر و فرزندان نقش تعيينکنندهاي در سلامت رواني نوجوان بر جاي ميگذارد. اگر اين روابط بر اساس درستي استوار باشد ميتواند نوجوان را در گذار از اين مرحله دشوار، ياري کند. برعکس نامناسب بودن روابط، زمينه را براي ايجاد مشکلات و انحرافات فراهم ميکند. الگوهاي رفتاري مهمي که ميتوانند در تمام طول عمر بر زندگي فرد اثرگذار باشند، در اين دوره شکل ميگيرند. به اعتقاد متخصصان، والدين نقش برجستهاي در شکلگيري رفتارهاي سازنده و مخرب فرزندان دارند. در ميان بحران هويت دوره نوجواني نقش والدين و مهارت آنان در برقراري ارتباط مثبت و سازنده با فرزند نوجوانشان بسيار حساس و حياتي است. گرچه در دوره نوجواني به دليل برخي ويژگيهاي تکاملي نوجوانان ازجمله ارتباطات بيشتر با گروه همسالان، استقلالخواهي و آرمانگرايي، ارتباط نوجوان با خانواده کمتر ميشود، اما همين روند تکاملي نيز در سايه خانواده و بستري که خانواده براي پرورش و تکامل نوجوان از طريق ارتباط درست فراهم ميکند، خواهد بود.
در همين خصوص و در رابطه با تأثير مهارتهاي ارتباطي والدين بر ميزان عزتنفس نوجوانان، تيمي پژوهشي از دانشگاه تربيت مدرس مطالعهاي را انجام داده است که نتايج آن اخيراً در فصلنامه «پايش» متعلق به پژوهشکده علوم بهداشتي جهاد دانشگاهي منتشر شده است.
در اين پژوهش نيمه تجربي که بر روي 77 نوجوان دختر يکي از دبيرستانهاي دولتي شهرستان دماوند و والدينشان انجامشده، محققان به کمک پرسشنامه اطلاعات مورد نياز را گردآوري کردهاند.
قبل از اين کار، آنها با توجه به نيازهاي آموزشي والدين در خصوص بهبود مهارتهاي ارتباطي، ??جلسه آموزشي را طراحي کرده و در قالب آموزش گروهي در گروههاي 10 نفره براي آنها اجرا کردند.
نتايج اين مطالعه نشان داد که اجراي چنين برنامههاي آموزشي براي ارتقاي مهارتهاي ارتباطي والدين به شکل قابلتوجهي در افزايش عزتنفس دانشآموزان دختر نوجوان مؤثر است.
ربابه معماريان، محقق دانشکده علوم پزشکي دانشگاه تربيت مدرس و همکارانش دراينباره ميگويند: «شناخت تغييرات رفتاري دختران نوجوان و طراحي برنامه مهارتهاي ارتباطي والدين توانست کمک کند تا والدين ارتباط بهتري با نوجوان دختر خود برقرار کنند.
درواقع برخورد با نوجوانان بايد بهگونهاي باشد که به تشديد عصبانيت، عصيانگري و عناد منجرنشود». به گفته آنها، «يافتههاي پژوهش ما همچنين نشان داد که چنين آموزشهايي ميتوانند سبب افزايش مسئوليتپذيري و سازگاري با مدرسه در دانشآموزان شود».
عزت نفس جزء ويژگيهايي است که وابستگي چنداني به عوامل مادي ندارد، بلکه نحوه ارتباط والدين با نوجوان و نحوه برخورد آنها با نيازهاي رواني خاص اين سنين در ايجاد آن به شکل مطلوب نقش بسيار مهمتري دارد.
معماريان و همکارانش معتقدند: «بررسي مطالعات نشان ميدهد که در بسياري از موارد عدم آگاهي والدين از نحوه رفتار با نوجوانان، علت پايين بودن ميزان عزت نفس در آنها است و برعکس شناخت والدين از تواناييهاي دانشآموز دختر نوجوان يکي از عوامل مهم در افزايش عزت نفس بوده است.
با شناخت نوجوان، والدين مسئوليتها و تصميمگيريهاي مربوط به نوجوان را به آنها واگذار ميکنند و اين عوامل ميتواند در افزايش عزت نفس اثرگذار باشد».
در اين برنامه آموزشي، مواردي چون عدم مقايسه نوجوان با ديگران و توجه به نقاط مثبت او، توجه به نحوه بيان جملات و استفاده از کلمات محبتآميز، پرهيز از جملات دستوري درکنار رعايت احترام در برقراري ارتباط ازجمله مواردي بود که به والدين ارائه شد. مجريان اين پژوهش با توجه به نتايج مثبت آن پيشنهاد دادهاند که جهت ارتقاي سلامت دختران نوجوان، توجه ويژهاي به آموزش والدين بر اساس نياز و خصوصيات دوران نوجواني شود.
