از جمله مشكلات پيش روي پدران و مادران وجود اختلالات رفتاري در كودكان آنهاست و البته نظريههاي بسياري در اين زمينه مطرح شده و در جامعه علمي موردنقادي قرار گرفته است. اين كودكان گاه داراي هوش مطلوب و حتي بالا هستند كه در كنار اختلالات رفتاري مشكلات آنها را بيشتر نمايان ميكند. معمولاً سهلانگاري در شناسايي يا درمان اين مسائل باعث ناسازگاري، افت تحصيلي و نيز بزهكاريهاي سبك تا سنگين در جامعه ميشود و هزينههايي برجاي ميگذارد. بنابراين، بر خانوادههاست كه در صورت روبهرو شدن با اختلالات رفتاري فرزندان، به سرعت درصدد استفاده از خدمات مشاورهاي و نيز آموزش و درمان صحيح برآيند و فرصت زندگي مطلوب را به كودكان خود بدهند. از نگاه كارشناسان، آموزش والدين يكي از رويكردها و الزامات در بهداشت رواني است و چنانچه زمان طلايي درمان سپري شود، بر اين اختلالات، اضطرابها و مشكلات تحصيلي نيز افزوده ميشود. به نظر ميرسد كه هر چه آموزش والدين زودتر آغاز شود، احتمال موفقيت درمان بيشتر خواهد شد. آموزشها بايد از زماني آغاز شود كه شخصيت كودكان به طور كامل شكل نگرفته است و احتمال اصلاح الگوهاي رفتاري بيشتر است.
اين پژوهش بر پيشگيري تكيه دارد و ميگويد كودكان رفتارهاي پرخاشگرانه را در سالهاي پيش از دبستان ميآموزند. بنابراين، بهتر است آموزش والدين نيز از سالهاي قبل از دبستان آغاز شود.
آموزش مديريت والدين (PMT)1 براساس الگوهاي يادگيري اجتماعي، برنامهاي است كه بهواسطهي آن والدين روشهاي لازم رفتاري را در رابطه با كودكان و نوجوانان خود ميآموزند. بديهي است كه افزايش مهارتهاي فرزندپروري و تربيتي والدين و اصلاح رفتارهاي آنان در برخورد با كودكان و آموزش شيوهي مقابلهي صحيح و كارآمد گامهايي مؤثر در جهت حل مشكلات كنوني و پيشگيري از مشكلات اجتماعي آينده خواهد بود.
آموزش مديريت والدين
دكتر گينوت در كتاب «رابطهي ميان والدين و كودكان» ميگويد كه هيچ پدري به هنگام صبح بيدار نميشود تا زندگي فرزندش را تيره سازد و هيچ مادري با خود نميگويد كه «امروز اگر فرصتي پيش آيد، بر سر بچهام داد خواهم زد، يا او را تحقير خواهم كرد.» به عكس، بسياري از والدين ميخواهند كه روزي صلحآميز و پر از صميميت داشته باشند؛ روزي كه نه داد و فريادي باشد، و نه زدوخوردي. با وجود اين و البته برخلاف نيات و مقاصد خوب، جنگ ناخواسته درميگيرد و والد درمييابد كه سخناني ناخواسته بر زبان آورده و با لحني حرف زده كه دوست نداشته است. تمامي والدين خواستار خوشبختي و رفاه و امنيت كودكانشان هستند. هيچ فردي به عمد كودك خود را ترسو، كمرو، سهلانگار يا بينزاكت بار نميآورد. با اين حال، بسياري از كودكان در مرحله رشدشان ويژگيهايي نامطلوب كسب ميكنند و از داشتن احساس امنيت باز ميمانند و نميتوانند براي خود و ديگران احترام قائل شوند و مشكلاتي از اين قبيل. وقتي هم والدين قصد دارند اينگونه رفتارهاي كودكان را اصلاح كنند، تنها مسئله را پيچيدهتر ميكنند و بس. در اين زمان است كه اغلب والدين ميپرسند: «پس چه بايد كرد؟»از آنجا كه راههاي بسيار مختلفي براي تربيت فرزند وجود دارد، والدين بايد راهي را انتخاب كنند كه مؤثرتر از راههاي ديگر باشد اما باز سؤال اين است كه كدام راه؟ اكثر زوجها بر اين باورند كه تربيت فرزند امري ذاتي و طبيعي است اما با اطمينان ميتوان گفت كه اين امر مانند هر عمل تخصصي ديگري نيازمند آموزش، مهارت و تخصص است. كودكي كه در محيطي پر از تشويق زندگي ميكند، به سادگي سازگاري مناسبي كسب ميكند. به عكس، كودكي كه در محيطي دلسردكننده و پر از تشويق زندگي ميكند، احتمالاً سازگاري ضعيفي نشان ميدهد و در نتيجه، سلامت رواني ضعيفتري خواهد داشت. كودكي كه در شرايط انتقاد رشد ميكند، ياد ميگيرد كه خود را محكوم كند. اگر او در محيطي از خصومت زندگي كند، پرخاشگري و خشونت را فراميگيرد. آموزش براساس اين نظريه كلي است كه مشكلات رفتاري كودكان به شكل غيرعمد به علت تعاملات نامناسب والدين با كودك شكل ميگيرد و سبب حفظ و تداوم آن نيز ميگردد. بنابراين، والدين براي مؤثر واقعشدن، به آموزشهاي مخصوصي نياز دارند و كمك به آنان از اين طريق باعث درمان كودكانشان يا پيشگيري از مشكلات آنها ميشود و تعاملات خانوادگي سالمتري را ايجاد ميكند. ديدگاه برنامه آموزش والدين اين است كه هر رفتاري ياد گرفته ميشود؛ نه تنها رفتارهايي چون سلام و تشكر كردن بلكه رفتارهايي چون گريه، نق نق كردن، حرف گوش ندادن و غيره. بنابراين، والدين ميتوانند از طريق شيوههاي خاصي رفتارهاي نامطلوب را در كودكان خاموش و رفتارهاي مطلوبي را در آنان ايجاد كنند.
آموزش ثبات والدين
قبل از پرداختن به مهارتهاي اصلي، والدين بايد بياموزند كه در رفتار خود ثبات داشته باشند. كودك بايد بداند كه هميشه در برابر يك رفتار معين انتظار چه واكنشي از سوي والدين داشته باشد. بسياري چيزهاي مطبوع و خوشآيند در زندگي كودك از سوي والدين ميرسد كه تقريباً مستقل از رفتار خود كودك است. كودك چيز خوبي از والدين دريافت ميكند؛ زيرا مادر امروز حالش خوب است، نه به خاطر آنكه وي رفتار خوبي داشته است.لازم است والدين به كودكان كاملاً بفهمانند كه خواهان چه نوع رفتاري هستند و اگر او آن رفتار را نشان دهد، چگونه بازخوردي دريافت خواهند كرد. براي مثال، آنها ميتوانند اين شيوه را اين گونه اعمال كنند كه اگر شما اين كار را انجام ندهيد، ميتوانيد امتياز خاصي در اختيار داشته باشيد. احتمالاً بيشتر والدين اين راهبرد را قبلاً به كار بردهاند اما به شيوهاي غيرسيستماتيك و بيثبات.والدين بايد در عمليكردن هر شيوهاي ثبات و قاطعيت داشته باشند. همانطور كه رفتارها طي سالها در كودك ايجاد شده و تداوم يافتهاند، تغيير آنها نيز نيازمند زمان، وقت، انرژي و حوصله است. بنابراين، انتظار والدين نبايد اين باشد كه به محض عملي كردن شيوهاي، رفتارهاي كودك كاملاً بهبود يابد بلكه با داشتن ثبات در عملي ساختن آن شيوهها و داشتن حوصله است كه ميتوانند به نتيجه برسند.اين برنامه از دو مقولهي كلي تشكيل شده است: 1. افزايش رفتارهاي مطلوب در كودكان، 2. كاهش رفتارهاي نامطلوب در كودكان.
افزايش رفتارهاي مطلوب
تحسين و توجه2، پاداش و امتياز3 و تحسين اشارهكننده4 جزو مقولهي روشهاي مثبت تربيتي هستند. اين روشها براي افزايش رفتارهاي مطلوب كودكان به كار ميروند. براي اين كار والدين بايد به رفتارهاي نامناسب و مطلوبي كه كودك از خود نشان ميدهد، توجه داشته باشند؛ يعني توجه آنها فقط معطوف رفتارهايي باشد كه مايلاند اتفاق بيفتد زماني كه والدين از اين روشهاي مثبت استفاده ميكنند، كودكان هم رفتارهاي مطلوبي را آغاز ميكنند. در نتيجه، والدين شيوههاي مناسبتر و رضايتبخشتري را براي كنترل ميشناسند و نگرششان در مورد خود و كودكانشان بهبود مييابد و انگيزهي بيشتري براي به كاربردن مهارتها از خود نشان ميدهند. بعضي والدين فكر ميكنند كه انضباط و تربيت فرزندان فقط بهوسيلهي تنبيه ميسر ميشود و معتقدند كه تمام رفتارها را ميتوان با تنبيه، حذف و يا ايجاد كرد. بنابراين مهارتهاي مثبت اغلب ناديده گرفته ميشود. لازمهي مهارتهاي مثبت اين است كه والدين به رفتارهاي مطلوب كودك توجه داشته باشند. رفتارِهايي كه شايد تا اين زمان درنظر گرفته نميشدند. مثلاً زماني كه كودكي بيسروصدا و ساكت بازي ميكند، بهترين زمان براي تحسين و پاداش است. البته در ابتدا مشكل است كه والدين اين رفتارها را پيدا كنند؛ چرا كه وقتي كودك به آرامي بازي ميكند، تصورشان اين است كه مشكلي وجود ندارد و نبايد مزاحم رفتار او بشوند.
پينوشتها:
1. Parent Management Training
2. Praise and Attention
3. Rewards and Privileges
4. Suggestive Praise
منبع روزنامه اطلاعات
