سخنی با مؤلّفان کتاب‏های درسی‏

سخنی با مؤلّفان کتاب‏های درسی‏

همه‏ کسانی که با آموزش زبان و ادبیات فارسی سر و کار دارند، از جمله آموزگاران مقاطع ابتدایی تحصیلی به خوبی می‏دانند که بعضی از حروف که امروزه جزو الفبای فارسی است، مانند ص، ض، ظ، ق و… در اصل فارسی نیستند و از حروف دخیل به شمار می‏روند و دخیل حرف یا کلمه‌ای است که از زبانی به زبان دیگر راه یافته و مورد استفاده قرار گرفته است.

حرف «ط» یکی از این حروف است که در بسیاری از واژه‏های فارسی به جای «ت» به فراوانی کاربرد یافته و در اغلب نوشته‏ها و کتاب‏های درسی به کار می‏رود.

نگارنده‏ این سطورکه پیرمردی ۸۶ ساله است، به یاد می‏آورد که ۷۵ سال پیش آموزگار کلاس چهارم ابتدایی او را به خاطر نوشتن کلمات فارسی «تپیدن» و «توفان» جریمه و تنبیه کرد که چرا آن‏ها را با حرف «ط» به شکل «طپیدن» و «طوفان» ننوشته. ده‏ها سال طول کشیده تا حرف «ت» در کلماتی نظیر: طپیدن، طوفان، غلطیدن، طهران، طهماسب، طهمورس، طارمی جای‏گزین حرف «طا» شده و به شکل درست امروزی در آمده است. تا چند سال پیش اتاق را که واژه‌ای ترکی است، به شکل معرب اطاق می‏نوشتند و هنوز هم می‏نویسند. چنان که بسیاری دیگر از واژه‏های فارسی مانند: توس، تبرستان، تارم، تبری و… به شکل نادرست طوس، طبرستان، طارم، طبری و… نوشته می‏شود. همچنان که در استفاده از حروف غیر فارسی صاد و ضاد و قاف نیز به فراوانی چنین شیوه‏ نادرستی رواج دارد و در مدارس کشور نیز آموزش داده می‏شود.
چرا برای این مشکل که ذهن کودک نوآموز را آشفته می‏کند و اوقات ارزشمند او را در معرض تلف قرار می‏دهد، چاره‏‌ای اندیشیده نمی‏شود؟ چرا باید عددهای «سد» و «شست» را با استفاده از حرف غیر فارسی صاد به صورت معرب «صد» و «شصت» بنویسیم؟
ممکن است گفته شود اگر ما عدد صد (۱۰۰) را سد بنویسیم، با سدّ به معنی بند و مانع اشتباه می‏شود.
می‏پرسیم درگذشته‏های دور که هنوز حرف صاد به زبان فارسی راه نیافته بود، پیشینیان ما این واژه را چگونه می‏نوشتند؟ پاسخ روشن است. آن را به «س» می‏نوشتند. مثلاً چنان که می‏دانیم سده در واژه‏نامه‏ها واحد اندازه‏گیری زمان معادل ۱۰۰ سال یا ۱۰۰ روز است. مگر نه این است که واژه‏ سده را برای نام‏گذاری یکی از جشن‏های ایران باستان استفاده کرده‏اند؟ در لغت‏نامه دهخدا آمده است: کلمه‏ سده که طلایه‏ نوروز و نوبهار بوده است، از سد که معادل دو پنجاه روز یا پنجاه روز و پنجاه شب است، گرفته شده است. بیرونی در التفهیم (ص ۲۵۷) می‏نویسد: «اما سبب نامش به سده چنان است که از او تا نوروز پنجاه شب است و پنجاه روز»‏
در عین حال می‏دانیم که کلمه‏ سدّ به معنی بند و مانعی است که جلو آب ساخته می‏شود و با تشدید حرف دال به نوشته می‏آید و ما از این تفاوت می‏توانیم برای تمیز آن‏ها از یک‏دیگر استفاده کنیم.
پرسش دیگر که موضوع اصلی این مقاله است این است که چرا باید عددهای دوصد و سه ‏صد و پنج ‏صد را با عددهای دیگر صدگان مانند چهارصد و شش‏صد تفاوت بگذاریم و آن‏ها را به صورت نادرست و دشوارفهم دویست و سی‏صد و پانصد بنویسیم؟ برای دانش‏آموز دبستانی درک معنی و محاسبه‏ اعداد چهارصد و شش‏صد و هفت‏صد آسان و قابل فهم است؛ اما این که چرا «سه‏صد = سه بار صد» را «سی‏صد = سی‏بار صد» باید نوشت، اصلاً قابل درک نیست. هم‏زبانان ما در افغانستان و تاجیکستان این اعداد را به شکل درست آن‏ها به کار می‏برند و به نوآموزان و فرزندان خود یاد می‏دهند.

نگاهی به متون قدیم فارسی و دیوان‏های اشعار سرایندگان سده‏های گذشته نیز نشان می‏دهد که این اعداد در گذشته اغلب به شکل درست آن به کار می‏رفته‏اند. چنان‏که فردوسی می‏گوید:

دو صد گفته چون نیم کردار نیست.

بر این بگذرد سالیان پنج صد بزرگی شما را به پایان رسد.

یا سعدی در گلستان می‏گوید:

اگر به هر سر مویت دو صد هنر باشد هنر به کار نیاید چو بخت بد باشد.

در رسم‌الخط زبان فارسی اشکالات فراوان است. بخشی از این اشکالات یقیناً به همت نویسندگان و زبان‏شناسان به تدریج اصلاح خواهد شد. اما دراین جا پیشنهاد من اصلاح اشتباهی است که هیچ ضرورتی برای واگذاری آن به آیندگان وجود ندارد. اصلاح این اشکال خیلی ساده و کم هزینه است. سه عدد نادرست دویست و سیصد و پانصد را از کتاب‏های درسی حذف کنید و به جای آن‏ها سه عدد درست و آسان فهم دو صد و سه صد و پنج صد را در میانه‏ی اعداد صدگان قرار دهید.

بسیار امیدوارم که وزارت آموزش و پرورش هم‏گام با سایر ارگان‏ها و دست‏اندرکاران دولت کنونی که عامل تحولات مثبت فراوانی در زمینه‏های گوناگون سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برای کشور بوده‏اند، به این پیشنهاد پاسخ عملی مثبت بدهد.

مسعود حقیقی