كتاب درسي به معناي اعم، بدون ترديد از قرنها پيش در ايران و جهان وجود داشته است، زيرا پس از پيدايش الفبا و انتقال انديشهها و تجربهها و يافتههاي انساني به صورت نوشته و بر روي مواد گوناگون از پوست جانوران تا انواع كاغذها، براي آموزش و يادگيري ديگران گردآوري و تهيه شده است و براي اهداف متعدد در سطوح مختلف مورد بهرهبرداري قرار گرفته است.
همزمان با تكامل زندگي و پيشرفت تمدن انسان در زمينههاي گوناگون، آموزش و پرورش نيز طي سدههاي متمادي تكامل يافته و در سدههاي اخير به تدريج شكل رسمي و سازمان يافتهاي به خود گرفته است.
براي آموزش رسمي الزاماً كتابهاي درسي متناسب با شرايط هر كشور يا منطقه تهيه و در دسترس مردم گذاشته شده است.
|
رقيه قياسي=جعفر خرازيدبيران زبان و ادبيات فارسي شهر تهران تاريخچه و سير تطور كتابهاي درسي زبان فارسي كتابهاي درسي زبان و ادب مكتبخانهاي (از قديم تا سال 1230 خورشيدي، سال تأسيس دارالفنون) تا زمان تاسيس دارالفنون، در ايران كتاب درسي به طور رسمي و دولتي وجود نداشته است. در زماني طولاني (حدود هزار سال از تسلط اسلام تا تاسيس دارالفنون)، تدريس و آموزش ادبيات در مكتبخانهها و مراكز و حوزههاي ديني انجام ميگرفته است. مهمترين كتابهايي كه در طي اين زمان طولاني، حتي تا چند دهه پيش به صورت غيررسمي در هزاران مكتبخانه تدريس شدهاند و نقش آموزش و گسترش زبان و ادب فارسي را در شهرها و روستاها و بخشهاي گوناگون سرزمين پهناور ايران داشتهاند و به ياري معلم يا بدون معلم، راه به تاقچهها، رفها، صندوقچهها، كاخها و كلبههاي تودههاي مردم ايران و حتي راه به خانههاي مردم خاورميانه، آسياي ميانه و شبه قاره هند پيدا كردهاند و آنها را طي سدههاي طولاني با زبان و ادب شيوا و دلانگيز فارسي آشنا ساختهاند، كتابهاي درسي مكتبخانهاي هستند. ويژگي كتابهاي درسي مكتبخانهاي: – داراي قطع و اندازههاي گوناگون هستند. – با دست و به خط نستعليق و يا نسخ نوشته شدهاند. – داراي تجليد مقوايي و پارچهاي هستند. – بيشتر به زبان فارسي و گاهي به عربي و تركي، تأليف شدهاند. – شعر و نثر اين زمان طولاني از نظر قالب و محتوا بسيار متنوعاند يعني از نظر وزن و قافيه و رواني و شيوايي و پيچيدگي و دشواري فراز و نشيب بسياري دارند. كتابهاي درسي زبان و ادب فارسي دارالفنون و مدارس جديد التاسيس (از سال 1230 تاريخ تأسيس دارالفنون تا 1300) دارالفنون نخستين آموزشگاه و نخستين دانشگاه رسمي ايران است كه به همت ميرزا تقيخان اميركبير، به سبك جديد تأسيس شده و كتابهاي درسي چاپي و يك دست در آن تدريس شده است. متأسفانه هيچ يك از كتابهاي درسي زبان و ادب فارسي دارالفنون در مركز اسناد سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي موجود نميباشد. شايد با وجود انواع كتابهاي خطي ادبي فارسي و متون قديم احساس نيازي به اين امر نشده يعني چاپ كتابهاي ادبي فارسي در اولويت قرار نگرفته است. – كتاب علي از ميرزا يحيي دولتآبادي (كمتر ادبي و بيشتر اخلاق و اصول و فروع دين) – تعليم اطفال از ميرزا محمودخان مفتاحالملك (الفبا و قرائت فارسي) – معلم الاطفاع از ميرزا فتحعلي آخوند اوف (در قفقاز) – كتاب دستور سخن از ميرزا حبيب اصفهاني – گلستان سعدي – فوائد الادب (دورههاي مقدماتي اول و دوم و سوم) از ميرزا عبدالعظيم خان (عبدالعظيم قريب.) – و كتابهاي ديگر ويژگيهاي كتاب زبان و ادب فارسي اين دوره: – داراي قطع و اندازههاي گوناگون هستند. – داراي چاپ سنگي و حروف چيني يا خطي هستند. – خط كتابها نستعليق يا نسخاند. – تجليد يا صحافي كتابها مقوايياند. – افراد موجه و دانشمند دست به تأليف و تدريس كتابهاي ادبي زدهاند. – كتابها از نظر رسمالخط و محتوا از برنامه و انسجام ويژهاي برخوردار نيستند. كتابهاي زبان و ادبفارسي 1300 تا 1320 با تصويب قانون اساسي «وزارت معارف» در سال 1289 و 1290 هجري شمسي به وسيله مشروطهخواهان، همه آموزشگاههاي تعليم و تربيت دولتي شده و تحصيلات ابتدايي براي كودكان هفت سال به بالا اجباري ميشود. پس از كودتاي 1299، در سال 1300 قانون «شوراي عالي فرهنگ» نيز به تصويب رسيده و همه امور مدارس مانند سازمان مدارس، برنامهها، امتحانات و استخدام معلم يكسان ميشوند و مدارس خصوصي محدود ميگردد. براي همه پايههاي اول تا ششم ابتدايي و اول تا ششم متوسطه كتاب فارسي از نظر شكل و محتوا، يك دست تأليف ميشود. ويژگيهاي كتابهاي زبان و ادبفارسي اين دوره: – براي نخستين بار كتابهاي درسي زبان و ادبفارسي از نظر شكل ظاهري و محتوا يك دست ميشوند. – موضوع و محتواي كتابهاي درسي ادبيات تنوع و انسجام بيشتري پيدا ميكنند. – كتابها از نظر كاغذ مرغوب و از تجليد مقوايي و پارچهاي محكم و بادوام برخوردار ميشوند. – افراد دانشمند و متخصص و خارج ديدهاي مانند: محمدتقي بهار، عبدالعظيم قريب، رشيد ياسمي، بديعالزمان فروزانفر، جلال همايي در تأليف كتابها شركت ميجويند. – متون كتابهاي فارسي علاوه بر ادبيات فارسي موضوعات زير را در برميگيرند: صفحه نخست در ستايش يزدان و پيامبر، ميهن دوستي، ذكر خصال نيك ملوك و اندرز دادن آنان به ارتباط با مردم و گسترش عدالت اجتماعي، تاريخي، جغرافيايي و…، حكاياتي از متون قديمي، مطالب بهداشتي، زيست شناسي و زندگينامه دانشمندان بزرگ ايراني و خارجي است. كتابهاي درسي زبان و ادبفارسي از 1320 تا 1341 با اشغال ايران در سال 1320 به وسيله نيروهاي متفقين در طول جنگ جهاني دوم، دولت وقت توان ادامه تاليف و چاپ كتابهاي يك دست را از دست ميدهد. ناشران و چاپخانهداران از يكسو براي پركردن جيب خود و از سوي ديگر مولفان و دبيران با سابقه براي انتقال تجربيات خود، به تأليف و چاپ كتابهاي گوناگون دست مييازند. وزارت فرهنگ آن زمان به همه كتابهايي كه ظاهراً با برنامه آن مطابقت داشته از جمله به كتابهاي ادبيات اجازه انتشار ميدهد. گفتني است كه از سال 1337 تا 1342 كتابهاي چهار پايه ابتدايي از جمله فارسي، به هزينه سازمان برنامه و بودجه و با مباشرت و بوسيله موسسه انتشارات فرانكلين يك دست و يك شكل، چاپ شده و به رايگان در اختيار دانشآموزان قرار ميگيرند. ويژگيهاي كتاب درسي زبان و ادبيات اين دوره: – كيفيت چاپ و كاغذ و تجليد و صحافي كتابها پايين ميآيد ولي به دليل پيشرفت امر چاپ در بعضي از كتابها از رنگ استفاده ميشود. – كتابها از نظر محتوا داراي ضعف و اشتباه چشمگيري ميشوند. ولي خوشبختانه كتابهاي زبان و ادبيات فارسي همچنان بوسيله افراد دانشمند و خُبره كه اكثر آنها استاد دانشگاه بودند و به تعدادشان نيز افزوده شده بود، تأليف ميشوند. – رقابت آزاد در چاپ كتابها، بازار كتاب درسي از نظر توزيع و فروش را دچار مشكل ميكند. – در كتابهاي فارسي ابتدايي علاوه بر ادبيات، حساب، نقاشي و رسم نيز آورده ميشود. – مضمون و محتواي كتابهاي ادبيات دبيرستان چندان فرقي با گذشته نميكند. كتابهاي درسي زبان و ادبفارسي از 1341 تا امروز در سال 1341 براي پايان بخشيدن به دوران آشفتگي كتابهاي درسي به ويژه كتابهاي درسي زبان و ادب فارسي، بنابر پيشنهاد وزير و تصويب هيأت دولت، وزارت آموزش و پرورش برنامهريزي و تأليف و نشر كتابهاي درسي را بر عهده ميگيرد. «سازمان كتابهاي درسي ايران» تاسيس ميشود. در آغاز «اداره كل مطالعات و برنامهها» و بعدها «مركز تحقيقات و برنامهريزي رسمي» با سازمان كتابهاي درسي ايران، همكاري ميكنند. كميسيون تعيين شده از سوي شوراي عالي آموزش و پرورش، نخست بهترين كتابهاي زبان و ادبفارسي موجود را برگزيده و به صورت يك دست چاپ ميكنند، سپس با انجام بررسيهاي لازم، نظام آموزش و پرورش را دچار دگرگوني ميكنند. با تغيير نظام آموزش و پرورش كه از سال 1342 شروع ميشود، برنامهريزي و تأليف و چاپ همه كتابها، از جمله كتابهاي درسي جديد زبان و ادب فارسي نيز آغاز ميشوند. در آغاز سال 1355 كمبود انواع كتابهاي درسي نه تنها در شهرستانها بلكه در تهران نيز مشهود بود و نارضايتي عمومي را نيز به دنبال داشت كه اين وضع تا به ثمر رسيدن انقلاب اسلامي ادامه داشت. در سال 1358 براساس ماده واحدهاي كه در شوراي انقلاب به تصويب رسيد عنوان «سازمان پژوهش و نوسازي آموزشي» به «سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي» تغيير يافت و به تبع آن بيشتر كتابهاي درسي تغيير محتوايي پيدا كرد كه از جمله آنها ميتوان به كتابهاي درسي زبان و ادبيات فارسي اشاره كرد.
منابع و مأخذ: 1- آرشيو كتابخانه سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي 2- شماره 16253 روزنامه كيهان |
