نقاشی و شخصیت کودک (برگ هایی از یک کتاب)

رسول خدا(ص): خدا دوست دارد عمل اندک اما پیوسته باشد تا بنده فراتر از توانش به مشقت نیفتد. صحیح مسلم‏ گوناگونی پیدا می‏کند.در سنین پنج تا هشت سالگی،نشان دهنده‏ی خجالتی‏ بودن کودک و وابستگی شدید او به‏ مادر است.بعد از هشت سالگی،احساس‏ خود کوچک بینی و تنهایی کودک را می‏نمایاند و در نوجوانی،نشان دهنده‏ی‏ شرم و حیای زیاد است.هنگامی که پدر و مادر از هم جدا شده باشند،خانه به دو قسمت تقسیم می‏شود و اغلب،دارای دو در ورودی است که یک قسمت از خانه‏ نماد زندگی خانوادگی واقعی و دیگری‏ نشانه‏ی زندگی تحمیل شده بر کودک‏ است.

۳-درخت‏۵۰

برخی روان شناسان از شکل درخت‏ برای شناخت شخصیت کودک استفاده‏ کرده‏اند.برای تحلیل نقاشی درخت‏ باید سه قسمت آن را مشخص کرد که عبارت‏اند از:ریشه،تنه،شاخه‏ها و برگ‏ها.

ریشه که در زمین فرو رفته و درخت‏ را تغذیه می‏کند،نماد ناخودآگاه تمایلات‏ درونی است؛تنه،بیان‏گر مشخصات‏ دائمی و عمیق پایدار شخصیت و شاخه‏ها و برگ‏ها،بیان‏گر راه‏های ارتباطی کودک‏ با دنیای خارج است.

تنه‏ی درخت ممکن است کوتاه‏ یا بلند کشیده شود.بچه‏ها در سنین‏ پیش دبستانی،تنه‏ی درخت را بلند ترسیم می‏کنند؛ولی بعد از این سن بلند بودن درخت اغلب نشان دهنده‏ی عقب‏ افتادگی فکری،بیماری عصبی یا آرزوی‏ بازگشت به دنیای دوران کودکی و قبل‏ از مدرسه است.تنه‏ی درخت اگر کوتاه‏ کشیده شود،نشان‏گر جاه‏طلبی و بلند پروازی کودک است که ممکن است‏ مستقیم و صاف یا کج کشیده شود که‏ در حالت دوم،نشان‏گر بی‏ثباتی کودک‏است.

شکل شاخه‏ها و برگ‏ها نیز معانی‏ مختلفی دارند؛درختی که دارای‏ برگ‏های زیاد و درهم باشد با درختی‏ که شاخه‏های آن هرکدام به سویی‏ کشیده شده‏اند از لحاظ معنی تفاوت‏ دارند؛حالت اول،بیان‏گر شخصیت در خود فرو رفته‏ی کودکی است که آمادگی‏ تغییر و تحول ندارد؛ولی حالت دوم که‏ درخت شاخه‏های فراوانی دارد،نمایان‏گر حساسیت شدید کودکی است که مسائل‏ را به سادگی می‏فهمد و قادر به برقراری‏ ارتباط با دیگران است و در عین حال، می‏تواند به راحتی خود را با محیط سازگار سازد.

۴-خورشید و ماه‏۵۱

تصویر خورشید بیان‏گر امنیت، خوش‏حالی،گرما،قدرت و به نظر برخی از پژوهش‏گران نماد پدر مطلوب‏ است.وقتی رابطه‏ی کودک و پدر خوب‏ است،همیشه خورشید در نقاشی‏های‏ کودک به‏طور کامل در حال درخشیدن‏ است و هنگامی که این ارتباط مطلوب‏ نیست،خورشید پشت کوه ناپدید است. اگر کودک از پدرش بترسد،خورشید به رنگ قرمز تند یا سیاه(که مضطرب‏ کننده است)کشیده می‏شود؛با این وجود نحوه‏ی نمایش خورشید،مانند سایر موضوع‏های نقاشی،ممکن است به حال‏ و حوصله‏ی لحظه‏ای کودک بستگی‏ داشته باشد و نه به تفاهم یا عدم تفاهم‏ بین کودک و پدر؛بنابراین قبل از هر قضاوت و تعبیری بهتر است چند نقاشی‏ کودک را بررسی کنیم تا دریابیم که آیا این پدیده مرتب تکرار می‏شود یا نه در آن‏ گاه به تحلیل آن بپردازیم.

به نظر بسیاری از تحلیل‏گران،ماه‏ اغلب نشان دهنده‏ی نیستی است؛زیرازمانی که که خورشید(نماد زندگی)ناپدید می‏شود،ماه ظهور می‏کند؛به همین‏ دلیل بسیاری از کودکان در نقاشی‏هایی‏ که از قبر و قبرستان می‏کشند،ماه را به‏ تصویر می‏کشند.

۵-حیوانات‏۵۲

اگر وجود حیوان در نقاشی کودک‏ اهمیت خاصی کسب کند،ممکن است‏ به دلیل و فور حیوان در دوروبر او و یا احساس گناه و تقصیری باشد که کودک‏ در موقعیت‏های خاص پیدا کرده و چون‏ جرئت ترسیم گناهش را ندارد،ترجیح‏ می‏دهد احساسات و عادات و تمایلات‏ خود را در قالب حیوان نشان بدهد و او را وادار به انجام حرکت و رفتاری کند که‏ خود شجاعت و قدرت ابراز آن را ندارد.

گرایش‏های پرخاش گرانه،غالبا به‏ سوی شخص یا شی‏ء دیگری معطوف‏ می‏شود و کودک نیز همیشه راهی پیدا می‏کند تا نقش‏های بد را به دیگران منتقل‏ کند.در دوران کودکی،این‏جا به جایی‏ پرخاش گرانه غالبا در مورد حیوانی درنده‏ انجام می‏گیرد که نماد فشارهای درونی‏ و مخفی کودک است؛مثلا کودکی که‏ ناخودآگاه به برادر کوچکش که تازه به‏ دنیا آمده،کم‏وبیش حسادت می‏کند، گرگی می‏کشد که برادر نوزادش را در تخت خوابش تهدید می‏کند؛درحالی‏که‏ پدر و مادر برای کشتن گرگ درنده به‏ طرف تخت خواب نوزاد می‏روند.گاهی‏ اوقات،مانند کابوس‏ها حیوان درنده در مقابل کودک قرار می‏گیرد.

برگرفته از:«روان‏شناسی بازی» دکتر محمد علی احمدوند

 مجله رشد معلم » نیمه دوم اسفند ۱۳۸۶ و نیمه اول فروردین ۱۳۸۷ – شماره ۲۲۱ و ۲۲۲ (از صفحه ۱۸ تا ۱۹)