خلاقیت چیست؟

خلاقیت موهبتی الهی و همگانی است که ظهور آن،مستلزم پرورش آن‏ است؛لذا مدرسه،می‏تواند عاملی مؤثر در رشد توانایی‏های خلاق کودکان و نوجوانان باشد.تأثیر محیط آموزشی بر خلاقیت،از جنبه‏ های مختلف است.

اما معلمان به سبب ارتباط وسیعی که با دانش ‏آموزان دارند،بیش از سایر عوامل می‏توانند نقشی مؤثر در رشد خلاقیت‏ دانش‏آموزان داشته باشد؛چنان‏که می‏توان‏ گفت؛معلمان نقش کلیدی در تجربه‏ های‏ خلاق دانش‏ آموزان ایفا می‏نمایند؛اما آیا معلمان‏ ما،اهمیت نقش خویش را درک نموده‏ اند؟آیا معلمان ما توانسته ‏اند خلاقیت دانش ‏آموزان را برانگیزانند؟جایگاه خلاقیت در کلاس‏های‏ درس ما کجاست؟

رای همه روشن است که برنامه و روش‏های آموزشی ما،نه‏ تنها خلاقیت‏ پرور نبوده،بلکه با روش‏های غیرمنطقی و قالبی، هرگونه فرصت را برای ظهور این توانایی در دانش‏آموزان از بین برده است.

ما نیازمند تحلیل،بررسی و اصلاح نظام‏ آموزشی خود هستیم تا بتوانیم به پرورش‏ توانایی‏های خلاق کودکان و نوجوانان خود بپردازیم.

نگرش معلمان به خلاقیت،میزان شناخت‏ آن‏ها به موضوع و نحوه‏ی تدریس و اداره‏ی‏ کلاس،تأثیر مستقیمی بر غنی‏ سازی محیط کلاس برای رشد خلاقیت دانش ‏آموزان دارد؛ اگر معلمان،خلاقیت و شیوه‏ های پرورش آن‏ را به خوبی شناخته و نگرش مناسبی به آن‏ داشته باشند،با انگیزه‏ای که به کار و عشقی که به دانش‏آموزان دارند، می‏توانند علی‏رغم همه‏ی موانع و محدودیت‏ها،کلاسی فعال،پویا و خلاق‏ داشته باشند.

چرا خلاقیت؟

@الف:«خلاقیت نه‏ تنها از بعد فردی-برای همه‏ی افراد و حل‏ مسائل‏شان در زندگی-دارای اهمیت است،بلکه برای جوامع نیز،امری‏ حیاتی است؛چنان‏که اندیشمندان زیادی اذعان دارند،کلید سعادت بشریت‏ و حتی ادامه‏ ی بقا جوامع-به‏ خصوص کشورهای در حال توسعه-تنها در خلاقیت و رشد توسعه‏ ی این موهبت الهی است.(تافلر ۱۳۷۸،جورج‏ لند ۱۳۷۹).

@ب:«خلاقیت به منزله‏ ی مرگ و حیات یک جامعه است».سال‏ها پیش مورخ و فیلسوف معروف«توین‏بی»به این مطلب اشاره نموده است. امروزه،حقیقت این سخن بیش از پیش آشکار گشته است؛چنان‏که تورنس‏ (۱۹۶۸)می‏گوید:ما برای بقا،نیازمند آنیم که به پرورش توانایی‏های خلاق‏ کودکان و نوجوانان‏مان بپردازیم.

جورج لند و بت جارمن نیز معتقدند؛سیر تمدن شامل سه دوران است، دوران اول تمدن،زمانی است که بشر غارنشین و صحرانشین،مقهور طبیعت‏ بوده و خود را جزئی از طبیعت قلمداد می‏کرد.دوران دوم تمدن،اقتصاد از شکار حیوانات به اقتصاد با ثبات کشاورزی تغییر یافت.اکنون زندگی بشر از اوایل قرن بیستم برپایه‏ی کشفیات دوران سومی و فناوری حاصل از آن قرار دارد؛لذا جامعه‏ای که بتواند از درصد خلاقیت بیش‏تری از اعضای‏ خود بهره جوید،فاصله‏اش با کشورهای دیگر قابل قیاس با فاصله فعلی که‏ هم‏اکنون بین کشورهای پیشرفته و در حال توسعه است،نخواهد بود.

ماهیت خلاقیت

آیا خلاقیت موضوعی فردی است یا اجتماعی؟آیا خلاقیت فرایند است‏ یا محصول؟یا افراد خلاق،افرادی منحصر به فردند یا عادی؟معیارهای‏ اصلی برای تشخیص خلاق از غیرخلاق کدام است؟

خلاقیت چیست؟

گیلفورد(۱۹۵۰)خلاقیت را مجموعه‏ی ویژگی‏ها و توانایی‏هایی فردی‏ می‏داند.خلاقیت از دیدگاه گیلفورد عبارت است از:تفکر واگرا؛یعنی تفکر،از جهات مختلف و ابعاد گوناگون.هنسی و آمابیل(۱۹۸۹)می‏گویند:تحقیقات‏ ما نشان داده است،عوامل اجتماعی و محیطی،نقش اصلی را در کار خلاق‏ ایفا می‏کنند.

کسیکزنتمی هالی(۱۹۸۹)می‏گوید:ما نمی‏توانیم به افراد و کارهای‏ خلاق جدا از اجتماعی که در آن عمل می‏کنند،بردازیم؛زیرا خلاقیت هرگز نتیجه‏ی عمل فرد به تنهایی نیست.

هارینگتون برمبنای شناخت محیط زیست در زیست‏شناسی نظریه‏ی‏ اجتماعی خویش از خلاقیت را پایه‏ریزی می‏کند و معتقد است:همانگونه‏ که در زیست بوم،موجودها با یکدیگر و با اکوسیستمشان در ارتباطند،در اکوسیستم خلاق نیز همه اعضا و همه جنبه‏های محیطی در حال تعاملند. (حسینی ۱۳۸۱،ص ۳۲)

خلاقیت ارائه‏ی کیفیت‏های تازه‏ای از مفاهیم و معانی است.در بعضی‏ نظریه‏ها،وجود برخی از ویژگی‏ها برای ظهور خلاقیت،ضروری است.بارون‏ و هارینگتون(۱۹۸۱)می‏گویند:افراد خلاق از نظر شخصیتی،دارای صفات‏ خاصی هستند.استرنبرگ(۱۹۸۵)علاقه به ریسک نمودن،عدم پذیرش‏ محدودیت‏ها و موانع،توانایی بهره‏برداری از محیط خویش برای ساختن‏ چیزی نو و منحصر به فرد،سؤالات و فرضیات زیاد و کنجکاوی را،لازمه‏ی‏ خلاقیت می‏داند.

از مهم‏ترین نقاط اشتراک این تعاریف نو است؛اما هر چیز نو نمی‏تواند خلاق باشد؛لذا در اغلب تعاریف،ارزش‏مندی و مناسب بودن نیز مورد توجه‏ قرار گرفته است.

دکتر افضل السادات حسینی-رشد معلم » شماره ۲۱۸