سخنران در ميان حرفهايش ناگهان به سقف سالن نگاهي کرد و با لحني هراسزده پرسيد: زلزله است؟ همهمهاي درگرفت و همه 
به سقف و لوسترها نگاه کردند. سخنران خيلي زود توضيح داد: به خاطر وقوع زلزله که تنها يک احتمال است، همه شما نگران شديد و واکنش نشان داديد. اما مطابق آمار، کودکآزاري هرلحظه در جامعه ما اتفاق ميافتد و حساسيت چنداني هم برنميانگيزد!
جنايت عليه جامعه
شايد شما هم ماجراي تجاوز و قتل «ستايش»، دختر شش ساله افغانتبار توسط پسر 17 ساله ايراني را شنيده باشيد که 14 ديماه سالجاري با اعدام پسر نوجوان پايان يافت. «آتنا» دختربچه هفت سالهاي که قرباني هوس يکي از کاسبان محلهشان در پارسآباد مغان شد و «اهورا»ي دوساله که در رشت مورد تجاوز ناپدري بيرحم خود قرار گرفت و از دنيا رفت، نمونههاي ديگري از کودکان بيگناهي هستند که امروز تنها از درون قاب عکسهايشان ميتوانند به ما نگاه کنند و با نگاهشان معصومانه بپرسند چرا؟
شايد اگر در برابر مسأله کودکآزاري طور ديگري عمل ميکرديم، امروز در مقابل پرسش آن چشمهاي معصوم در قابعکسهايي با روبان سياه، اينقدر شرمنده نبوديم.
شهيندخت مولاوردي، معاون رييس جمهور در امور زنان و خانواده، در واکنش به قتل آتنا اصلاني در کانال تلگرامي خود نوشت: «انگار همين ديروز بود که در رثاي ستايش قريشي همه ما چه راهکارها که ارائه نداديم! بي ترديد اين اولين و آخرين باري نيست که يک کودک مورد سوء رفتار جنسي قرار ميگيرد که پديدهاي شايع در جهان است و بيشتر توسط بستگان و آشنايان که توانستهاند اعتماد والدين و کودکان را جلب کنند صورت ميگيرد، با اين تفاوت که در برخي جوامع جنبه عمومي چنين جرمي پر رنگ بوده و فرض بر اين است که چنين جنايتي عليه جامعه رخ داده است و نه يک خانواده.
يکي از محورهايي که در اينگونه مواقع بازار داغ خود را مييابد و بعد هم به بوته فراموشي سپرده ميشود، پرداختن به چرايي ارتکاب اين جرايم و چگونگي پيشگيري از چنين اعمالي است. از سوي ديگر ترديدي در اين نيست که کودکان اعم از دختر و پسر، اگر از تربيت و آموزشهاي لازم برخوردار نباشند در هر موقعيت و مکاني که باشند، شب و روز در برابر اين رفتارها آسيبپذيرند. ميتوان سهم هر کدام از کساني را که در برابر هرگونه آگاهي جنسيتي و آموزشهاي خودمراقبتي جنسي مقاومت ميکنند در بروز يا پيشگيري از چنين اعمالي تعيين کرد.»
اتفاقي نو در جهان
دکتر هومن نامور، روانشناس و مدرس دانشگاه، همان سخنراني است که در نشست تخصصي با موضوع تحليل ابعاد روانشناختي و حقوقي کودکآزاري با محوريت آزار جنسي، حساسيت حضار را با جلبتوجه آنها به وقوع زلزله احتمالي برانگيخت. او در اين نشست با بيان اين که شناسايي رفتاري و آسيبشناسي مسايل کودکان از مغفولترين حوزههاست، ميگويد: انجمن حمايت از حقوق کودکان در سال 1975، يعني حتي هشتسال بعد از تشکيل انجمن حمايت از حيوانات تشکيل شد، پس سخنگفتن از حقوق کودکان يک اتفاق نو در سراسر جهان است. به بازه سني از لحظه تولد تا حدود بلوغ و در برخي تعاريف، تا 18 سال، دوران کودکي و نوجواني گفته ميشود.
دکتر نامور ميافزايد: بخشي از شيوههاي تربيتي در ايران همچنان مبتني بر شرطيسازي کلاسيک است. از سال 1950 به بعد رويکرد رفتارگرايي کلاسيک بر تربيت سايه انداخت و حتي هنوز طرفداران رويکردهاي انسانگرايانه، در پس ذهنشان کلاسيک نگاه ميکنند. «تا نباشد چوب تر/ فرمان نبرد گاو و خر» يک مثال خوب در اين زمينه است. اين روانشناس براي بيان بهتر منظور خود به بيان خاطرهاي ميپردازد: يکبار در جلسهاي راجع به روشهاي جديد تربيتي صحبت کرديم اما موقع خروج از سالن، يکي از افراد به فرزندش پسگردني زد. واقعيت اين است که بخشي از ذهن ما نسبت به کودکآزاري، آمادگي و پذيرش دارد، مثلا اگر بشنويم پسرمان، دوست دختر دارد، با لبخند ميگوييم«ماشاالله، پدرسوخته!» اما در برابر دخترمان طور ديگري رفتار ميکنيم.
تعريف کودکآزاري
دکتر هومن نامور در تعريف کودکآزاري ميگويد: «پرَنتينگ» (Parenting) را معمولا «فرزند پروري» ترجمه ميکنند، اما من به آن «والدگري» ميگفتم. اخيرا به اين نتيجه رسيدم که کار والد، فقط توليد است، درحالي که در هر شرکت توليدي، علاوه بر پيشتوليد و توليد، مرحله پستوليد نيز اهميت دارد. بنابراين در حالحاضر بهترين معادل براي واژه پرنتينگ را «پدر و مادري کردن» ميدانم و از مهمترين وظايف والدين، علاوه بر تأمين معاش، مراقبت متعهدانه است. کودک وقتي پا به عرصه وجود ميگذارد، موجود بسيار ضعيفي است که بايد مورد مراقبت قرار بگيرد. با اين تعريف، هر نوع رفتاري که مراقب در نتيجه آن باعث شود که تعهدش نسبت به کودک زير سوال برود، کودکآزاري به حساب ميآيد.
اين روانشناس ميافزايد: کودکآزاري جنسي يعني مراقب، نظارتکافي بر کودک نداشتهباشد و در نتيجه، فردي بزرگتر از کودک، يعني دستکم 4 سال بزرگتر از او، به قصد ارضاي نيازهاي خودش با کودک يکي از انواع رفتارهاي جنسي را بهشکل فريبکارانه انجام بدهد.
پس از وقوع آزار در دوران کودکي يا نوجواني، احتمال ابتلا به بيماريهاي رواني مانند ترس، احساسگناه، خشم که در برخي اوقات تبديل به خصم ميشود، اختلال در خوردن و خوابيدن و اختلال استرس پس از سانحه، بالا ميرود. استرس پس از سانحه دو نوع دارد، نوعاول آن با تروما (جراحت يا شوک ناشي از حادثه) همراه است و نوعدوم آن بدون تروماست و بهواسطه برخورد مکرر با موقعيت آزاردهنده ايجاد ميشود. در نوع دوم، احتمال اختلال شخصيت هم وجود دارد. در دوران بزرگسالي، مشکلاتي مانند اضطراب، اختلالات خلقي و جنسي، انتحار و عمليات خودتخريبي بسيار شايع است.
دکتر نامور تأکيد ميکند: البته درباره خيانت، آزار جسمي، جنسي و عاطفي، نميتوان آمار مشخصي داد و هميشه تنها برآورد صورت ميگيرد. در آمارها تناقض زيادي وجود دارد. به خاطر همين ما نبايد در اين زمينه خيلي ترس داشته باشيم، در عين حال بايد دقت و حساسيت داشت.
مشکلات قانوني
مونيکا نادي، وکيل پايهيک دادگستري، درباره نقش قانون در برخورد با پديده کودکآزاري ميگويد: ما متفقالقول هستيم که کودکآزاري يک آسيب اجتماعي چندبعدي است که قانون از دوجهت ميتواند روي آن تأثيرگذار باشد، اول از نظر نقشي که ميتواند در پيشگيري از وقوع کودکآزاري ايفا کند و دوم در زمينه مواجهه و مبارزه با آن. مطابق قانون، هر نوع آزار جسمي، جنسي و رواني افراد زير 18 سال، کودکآزاري به حساب ميآيد. البته اين موضوع تا پيش از سال 1382 جايگاه قانوني نداشت و فقط اگر آزارها مشمول عناوين مجرمانه قانون مجازات اسلامي بود، جرم تلقي ميشد.
وي ميافزايد: قوانين در پيشگيري و جرمانگاري ضعيف عمل ميکند و حمايت خاصتري نسبت به کودک بزهديده ندارد، با اينحال مجازاتهايي براي هرزهنگاري، سوء استفاده و قاچاق در نظر گرفته است.اما مهمترين مشکل اين است که مطابق سنت و فرهنگ، سکوت نکردن در برابر کودکآزاري جنسي، تابو است و افراد تمايلي به بازگو کردن آن ندارند. اگر هم راضي شوند و شکايت کنند، سيستم خوب برخورد نميکند و احساس فوريت در رسيدگي به آن وجود ندارد، حتي ممکن است قرباني را مقصر قلمداد کنند.متأسفانه در اينگونه موارد معمولا مجرمان اقرار نميکنند و کسي هم شهادت نميدهد. قاضي تنها بر اساس علم خود رأي ميدهد که بايد از روي مستندات برايش محرز شود و رسيدن به اين يقين کار دشواري است. اظهارات کودک نه تنها دليل حساب نميشود بلکه بايد با دلايل بسيار ديگر قرين شود تا بتوان به آن استناد کرد.
خانم نادي مثال ميزند: موردي داشتيم که به دختري 11 ساله تجاوز شده بود و قاضي در مرحله اول حکم صادر کرد. اين که کودک چهار بار ماجرا را با جزييات مشابه تعريف کرد، در کنار ساير مستندات، قاضي را به اين نتيجه رساند که متهم را محکوم اعلام کند. اما در مرحله بعدي حکم نقض شد به دليل اين که «مستندات بيّن وجود نداشت»!
او ميافزايد: سيستمقضايي در اينگونه موارد، بهصورت صفر و يکي عمل ميکند، يعني يا متهم را اعدام ميکنيم يا با او کاري نداريم. در يک مورد ديگر، فرد حتي به کودکآزاري محکوم نشد و فقط بهخاطر تجهيزات ماهوارهاي که به هنگام دستگيري از او کشف کردند، چند ماه حبس گرفت! براي همين است که ميگوييم برخي قوانين ما در زمينه اثبات جرم کارآمد نيست. من حتي گاهي به موکل خود ميگويم شکايت نکن، چون ميدانم به دليل در دست نبودن شواهد کافي، فقط ميرود و هزار جور حرف ميشنود و دستخالي برميگردد، در نتيجه اعتمادش را به همه از دست ميدهد که آثار بهمراتب مخربتري دارد.
اين وکيل دادگستري تأکيد ميکند: کودکآزاري يک جرمعمومي است و هرکسي ميتواند وقوع آن را اطلاع بدهد اما در مورد اعمال منافيعفت، فقط ميتوانيد اطلاع بدهيد، نه اينکه مانع وقوع آن بشويد يا پيگيري کنيد.
صداي يارا
يکي از پروژههاي مهم انجمن حمايت از حقوق کودکان، راهاندازي«صداي يارا» است؛ خط تلفن 42152 براي کمک فکري به کودکان و نوجوانان که از ديماه 1379 آغاز به کار کرد و امسال تولد 17 سالگي آن است. اختصاص خط تلفن براي حمايت از کودکان و نوجوانان، اولين بار در سال 2005 ميلادي در کشور هلند اتفاق افتاد. امروز در ميان 17 کشور داراي اين خط در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا، صداي يارا قديميترين است که دکتر الهه خوشنويس، از سال 2008 نمايندگي آن در ايران را بر عهده دارد.
دکتر شيوا دولتآبادي، از بنيانگذاران انجمن حمايت از کودکان و رييس انجمن روانشناسي ايران، با بيان اين موضوع ميگويد: پاسخگويان اين خط تلفني از ميان داوطلبان با تحصيلات و تجارب روانشناسي، مددکاري و مشاوره، پس از گذراندن دورههايخاص انتخاب ميشوند. آنها با کدهاي اختصاصي و بدون ذکر نام تماسگيرنده، به ارائه مشاوره ميپردازند. تماسگيرنده، ميتواند هم خودِ کودک يا نوجوان باشد و هم هرکس ديگري که با او در تماس است، از جمله والدين، مربي و ديگران. آنها از اين راه مشکلاتي را که نميتوانند با کسي در ميان بگذارند مطرح و مشاوره دريافت ميکنند، همچنين ميتوانند بارها با مشاور اختصاصي خود تماس بگيرند.
وي ميافزايد: در سال گذشته بين 4 تا 5 هزار نفر با اين خط تلفن تماس گرفتهاند که در 94 درصد موارد، تماسگيرنده، مادر بوده است، در دو درصد موارد، پدر، در سه درصد موارد، کودک و در يک درصد باقيمانده، سايرين تماس گرفتهاند. طراحان اين خط تلفني اميدوارند روزي برسد که بيشتر، خودِ کودکان تماس بگيرند و مشکلاتشان را مطرح کنند.
آثار آزار
کودک يا نوجواني که مورد آزار جنسي قرار ميگيرد، به لحاظ روانشناختي، رفتاري، عاطفي و جسمي، نشانههايي بروز ميدهد که بايد با آنها آشنا بود. پس از وقوع آزار جنسي، احتمال ابتلا به استرس پررنگ است، افسردگي و اضطراب، بيشفعالي در کارکردهاي جنسي در دوران نوجواني و بزرگسالي، سوء مصرف مواد، اختلال در غذا خوردن و وسواس از عوارض کودکآزاري جنسي است.احتمال وقوع برخي شاخصهاي فيزيکي مانند بارداري در کودکان دختر، بروز علايم بيماريهاي مقاربتي، ادرار خوني، تورم در ناحيه تناسلي وجود دارد.
اعتماد به نفس پايين، دوريگزيدن از ديگران و بياعتمادي به بزرگترها، خودکشي، دشواري در برقراري ارتباط، رفتارهاي خودآسيبزننده، امتناع از رفتن به مدرسه، مخفيکاري، مشکلات خواب، کابوس و ترس از رفتن به رختخواب، ترس از لمس شدن، مجبور کردن کودکان ديگر به انجام رفتارهاي جنسي، پسرفت به رفتارهاي بچگانه مثل شبادراري و گريه بيش از حد و داشتن اطلاعات جنسي بيش از حد از عوارض رفتاري کودکآزاري جنسي است.
همچنين توجه به شاخصهاي کلامي کودک مانند شکايت از درد ناحيه تناسلي، اعلامِ داشتن يک راز با افراد بزرگسال، اعلام ترس از تنها ماندن با بزرگسالان و اعلام اين که شخصي دائما دور او پرسه ميزند، ضرورت دارد.
لزوم آموزش خانوادهها
دکتر حسام فيروزي، روانپزشک، ميگويد: اولين کساني که ميتوانند باعث کودکآزاري شوند، پدر و مادراني هستند که آموزشهاي لازم را در اين زمينه نديدهاند.ما به لحاظ سطح رشد رواني، انسانهاي رشد نيافتهاي هستيم، بنابراين در حوزه کودکآزاري هم با مشکل مواجهيم و عملا نميتوانيم والدين را با آموزش متقاعد کنيم، زيرا آموزش براي يک ساختار رشديافته است. اگر بتوانيم حوزه قانون را به سمت پيشگيري برگردانيم، دردسر کمتر و نتايج کارآمدتري خواهيم داشت. آرزو دارم روزي برسد که افراد پيش از بچهدار شدن، ناچار به گذراندن يک دوره آموزشي و گرفتن گواهينامه باشند، زيرا اهميت اين موضوع بسيار بيشتر از مسايلي مانند رانندگي است.
(دکتر نامور با خنده ميگويد: البته ما مردم قانونگريز در آن صورت هم به دنبال اين هستيم که چطور قانون را دور بزنيم و گواهينامه بچهدار شدن را بخريم!)
دکتر فيروزي با اشاره به مشکلات قانوني براي مقابله با مسأله کودکآزاري جنسي و تجاوز ميگويد: تنها اورژانسي که يک پزشک متخصص بهصورت شبانهروزي در آن حضور دارد، اورژانس پزشکيقانوني بهويژه در بخش تجاوز است که بهوسيله دستگاههاي پيشرفته ميتواند تا چند ساعت پس از تجاوز، وقوع آنرا تأييد کند. اين کار علم قاضي را بالا ميبرد اما براي رسيدن به مرحله پزشکيقانوني بايد حتما مراحل قانوني از جمله شکايت به پليس، ارجاع به قاضي و گرفتن برگه معرفي را انجام داد که خود اين پروسه، زمانبر است.
وي ميافزايد: با توجه به دشواريهاي اثبات تجاوز در ايران، ميتوان گفت که عملا تجاوز در کشور ما آزاد است، چون يا بايد چهارنفر شهادت بدهند يا متهم چهاربار اقرار کند تا وقوع جرم تأييد شود. همان طور که وقتي براي عبور از چراغ قرمز، جريمه تعيين کرديم، آمار قانونشکني پايين آمد، اگر براي هر جرمي مجازات متناسب تعيين و مجرم با پيامد رفتارش مواجه شود، نتيجه بهتري خواهيم گرفت.
پس از اتفاق چه بايد کرد؟
دکتر حسام فيروزي با بيان اينکه وقتي تجاوزي اتفاق ميافتد، مانند ديناميتي است که در کل خانواده منفجر شده باشد، ميگويد: اين موضوع روابط همه اعضاي خانواده را تحتتأثير قرار ميدهد. حتي باورهاي عجيبي مثل اين که اين بچه ديگر نابود يا کثيف شده و بايد به فکر بچه ديگري باشيم، مجال بروز پيدا ميکنند.
اين روانپزشک ميافزايد: با بررسي آمار باليني مشاهده ميکنيم که کودکان، مسأله تجاوز را بهعنوان متن اصلي نميبينند و بيشتر به حواشياش ميپردازند. بنابراين بسيار اهميت دارد که درمانگر بداند معناي اين اتفاق از نظر کودک چه بوده است.
همانطور که بزرگسالان براي خيانت، تعاريف متفاوتي ارائه ميدهند، کودکان هم براي تجاوز تعاريف مختلفي دارند. پسربچهاي که توسط همسايه مورد تجاوز قرار گرفته بود، بعد از چند جلسه رواندرماني گفت ميترسم کور شوم! بعد معلوم شد مادر او در کودکي وقتي ميخواست پوشک برادرش را عوض کند، به او ميگفت اگر بدن برادرت را نگاه کني، کور ميشوي. حالا بچه از اين مسأله در هراس بود که نکند با ديدن اعضاي خصوصي بدن همسايه، کور شود. يا دختربچهاي که توسط راننده مورد آزارجنسي قرار گرفته و دو ماه طول کشيده بود تا ماجرا را بگويد، زيرا ميترسيد اگر به والدينش بگويد آنها او را بکشند!
مهمترين عامل ايجاد استرس پس از واقعه در بحث آزار جنسي، رفتار والدين پس از دانستن موضوع است؛ مانند اينکه اگر در لحظه احتمال وقوع يک تصادف، جيغ بزنيد يا کودک خود را در آغوش بکشيد، نتيجه متفاوتي خواهيد گرفت.
پس از وقوع يک تجاوز، ساختار خانواده قرباني در معرض خطر فروپاشي قرار ميگيرد و زن و شوهر هريک ديگري را مقصر ميداند. بنابراين ابتدا بايد آرامش را به خانواده برگرداند و سپس کودک را در آنجا قرار داد. دعوا کردن و جدايي در اينگونه مواقع، مانند آن است که يک نفر وسط خانه شما را کثيف کرده باشد و شما آن کثافت را برداريد و به همهجاي خانه بماليد.
دکتر فيروزي تأکيد ميکند: امروز ديگر فقط بازاريابي کافي نيست، بازارسازي ميکنند. يعني بهوسيله تبليغات، براي ما خلائي ميسازند و سپس براي پاسخ به آن خلاء پيشنهاداتي ميدهند. کار ما نيز شايد نوعي بازارسازي باشد. يعني سعي ميکنيم احساس نياز به درمان در موارد کودکآزاري را برانگيخته کنيم.
لايحه حمايت از کودکان و نوجوانان
مونيکا نادي، وکيل پايهيک دادگستري، درباره راهکارهاي مسأله کودکآزاري ميگويد: اتفاق خوبي که ممکن است بيفتد، در جريان افتادن مراحل تصويب لايحه حمايت از کودکان و نوجوانان است که سالهاست دارد خاک ميخورد، البته ما نميدانيم در نهايت به همان شکل خوب اوليه باقي ميماند يا خير. با تصويب اين لايحه، سياستگذاريهاي خوبي براي نظارت بر اين که کودکان آزارديده در آينده بزهکار نشوند، انجام ميگيرد، غفلت والدين از کودک، جرم تلقي ميشود و مجازاتهاي متناسبتري براي کودکآزاري درنظر گرفته خواهد شد. اين قانون همچنين روي نقش مردم و سازمانهاي مردمنهاد کار کرده و قانون مترقيتري است که البته اجراييشدن آن بحث ديگري خواهد بود!
وي ميافزايد: قانون بهتنهايي نميتواند کار خاصي از پيش ببرد، بلکه فرهنگ جامعه بايد درست شود. مدتي پيش يک برنامه تلويزيوني پخش شد که در آن از کودکان ميخواستند تنبيه والدين خود را شبيهسازي کنند. براي مجري برنامه پيام آمد که اين مزخرفات چيست پخش ميکنيد؟ باعث ميشود بچههاي ما پررو شوند!
دکتر هومن نامور، روانشناس، در تأييد اين سخن ميگويد: زماني رواندرماني و قانون ميتوانند در مقابل مسأله کودکآزاري موثر واقع شوند که مردم نيز آن را بخواهند. اگر برنامههاي تلويزيوني حساسيتساز نسبت به موضوعات جنسي و خانوادگي داشتهباشيم، ميتوانيم ادعا کنيم که قدمي درجهت آگاهسازي عمومي برداشتهايم.
ارمغان زمانفشمي/روزنامه اطلاعات
========================
↩ کانال مقاله ها 👇
