انشاء فرزند اندیشه است، فعالیت ذهنی بسیار پیچیده ای است که به مراتب از خواندن دشوارتر است. نوشتن در گرو خلاقیت ذهنی و مستلزم تخیل و تفکر و رشد و فهم آدمی است.
به گزارش وبلاگ گروهي از دانشجويان تربيت معلم شهيد پاكنژاد يزد، درس انشاء یکی از مواد مرتبط با ذهنیت وخلاقیت ذهنی، تصویرسازی و صحنه آفرینی است. اهمیت آن در برنامه های درسی دوره های مختلف به قدری است که می توان آن را زمینه ساز یادگیری خلاق عادت به تفکر، تأمل و تدبر دانست. به ویژه آن که بیشترپژوهش ها ارتباط میان درس انشاء و عادت مطالعه را مورد تأیید قرار داده اند.پایه و اساس هر نوشته ای حروف و جملاتی است که در مدارس آموزش داده می شود. درس انشاء یکی از مفیدترین ابزارهای آموزش نوشتن است.
انشاء از نظر کاربردی در زندگی دانش آموزان نقش بسزایی دارد، زیرا بخش بزرگی از ارتباطات در محیط مدرسه و خارج از آن از طریق نوشتن فراهم می شود.دانش آموزان به وسیله انشاء می توانند با ترکیب کردن آموخته های خود اثری نو به وجود آورند و از آن لذت ببرند. ساعات انشاء باید برای معلمان و دانش آموزان خوشایند و دلپذیر باشد.
انشاء می تواند به دانش آموزان نیروی ابتکار و ابداع بدهد. پس به وسیله انشاء دانش آموزان می توانند از استعدادهای نهفته خویش اطلاع حاصل کنند و بتوانند استعدادهای بالقوه خویش را شکوفا کنند.
وقتی به نوشته های دانش آموزان توجه می کنیم معلوم می شود که آنان در نوشتن مشکل دارند و نمی توانند مکنونات قلبی خویش را آن طور که باید با قلم وصف کنند
. در سایر دروس که وابسته به انشاء و هنر نویسندگی دانش آموزان است، شاید علل ضعف بر اثر مشکلات درس انشاء باشد و اگر از خود دانش آموزان علت پرسیده شود، چنین اظهارمی دارند که بحثها و فرمول هایی که در کلاس توسط معلم ارایه می شود را متوجه نمی شویم. وجود چنین مشکلی دلالت بر مشکل اصلی و ضعف اساسی در ماده درسی انشاءاست.
چرا انشاء در جایگاه واقعی خود قرار نگرفته است؟ چرا عادت به مطالعه از سوی والدین و معلمان در میان کودکان و نوجوانان برانگیخته نمی شود؟ آیا موانع اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی سد راه این مسأله است؟ یا عادت ها و قراردادهای نادرست نظام آموزشی در بها ندادن به این مفهوم موجب بروز چنین پدیده ای شده است.
کمتر کودک یا نوجوانی می توان یافت که خود انگیزه و توانایی نوشتن داشته باشد، در این صورت یا وجود چنین ماده ای در برنامه های تحصیلی زیادی است یا جذابیت خلاقی که باید زمینه ساز درسی باشد، نادیده انگاشته می شود. چرا هنوز تعداد زیادی از دانش آموزان حتی در دوره های تحصیلی بالاتر به احتمال زیاد در جمله نویسی ناتوان هستند؟ از همه مهمتر این که به چه علت در نظام آموزش متوسطه درسی مستقل به نام انشاء گنجانده نشده است؟
آیا صرفاً اختصاص دادن چهار یا پنج نمره از درس زبان فارسی (آیین نگارش) آن هم در حد بسیار ساده جبران این همه کمبود را می کرد؟با اینکه در تمامی مواد درسی و دوره های تحصیلی درس انشا کاربرد دارد، اما متأسفانه چندان جایگاهی برای خود پیدا نکرده است، و تنها در درس آیین نگارش یا دستور زبان فارسی حدود پنج نمره و آن هم با عنوان نگارش در نظر گرفته شده است و می توان گفت که در این مورد نیز بیشتر دبیران مدارس سلیقه ای عمل می کنند. دانش آموزان حتی از نوشتن یک نامه معمولی یا در تنظیم یک تقاضا عاجز هستند، این امر نشانگر ضعف در انشاء یا آشنایی با دستور زبان فارسی است.درک نکردن معنی و مفهوم لغات، ضعف پایه تحصیلی دانش آموز، مطالعه نکردن کتاب های غیردرسی، کم توجهی مسئولان، نبود کتاب درسی ویژه انشا و در بعضی از مدارس و مناطق کمبود کتاب های غیردرسی و بالابودن قیمت آن و ناتوانی عده ای از دانش آموزان در خرید کتاب از عــمده مـشکـلات درس انشاء و علل ضعف دانش آموزان در این درس است.حتی راهنمایان تعلیماتی و مسئولان آموزشی در بازدیدهای خود از آموزشگاه ها کـمتر بـه درس انشا توجه کرده اند.
انواع انشاء
انشا را از نظر طرح موضوعات مختلف به چهار نوع تقسيم كرده اند انشاء وصفي ، انشاء نقلي ، انشاء تحقيقي ، نامه نگاري.
1-انشاء وصفي : وصفي از كلمه وصف است ، يعني تعريف كردن كسي يا چيزي يا صحنه اي است كه شخص درباره چيزهايي كه مشاهده مي كند و در محيط خود مي بيند قلم فرسايي كرده و آنها را چنانكه هست توصيف كند در اين نوع انشا لازم است كه نويسنده تمام خصوصيات آنچه را كه ديده يا مي بيند با دقت در نظر بگيردتا به خوبي از عهده وصف آن برآيد مانند يك نفر نقاش كه كيفيت و چگونگي اشياء را نقش مي كند، شخص نويسنده آن ها را مجسم مي سازد .
تمام اشيايي كه در محيط خود مي بينيم ممكن است موضوع انشا وصفي قرار گيرد مانند : تخته سياه ، ميز ، صندلي ، اتاق ، مدرسه ، خانه ، مناظر طبيعي مانند : بهار ، پاييز ، جنگل ، دريا ، صحرا ، طلوع ، و غروب آفتاب ،خورشيد و ماه هم چنين وصف دوستي كه با او مصاحبت و مجالست داريم و غيره . در اين نوع انشاء ابتدا از كليات يعني قسمت هاي مهم شروع كرده و به جزئيات ختم مي دهيم مثل يك نفر نقاش كه ابتدا حد و محيط و كادر كار خود را ترسيم پس از آن به جزئيات مي پردازد.
2-انشاء نقلي : نقلي ازكلمه نقل است، و نقل يعني بيان كردن سخن يا قول كسي براي ديگران ، ياشرحوحكايت نمودنكليهيا خلاصهاي ازتاريخچه زندگيوسرگذشت كسي.
پس موضوعي كه به نقل و بيان سرگذشت كسي يا زندگي نامه برخي از اشخاص مربوط است ، آن را موضوع نقلي مي گويند . مثل اين موضوع : «خلاصه ي زندگي حضرت امام حسين ( ع ) را بنويسيد » يا : «امير كبيركه بود و چه خدماتي به كشور ايران نمود ؟ »
در اين قبيل انشاء ها بايد قبلاً براي خواندن كتاب هاي مناسب و دست يافتن به منابع و مآخذ، آگاهي هايي به دست آوريم و سپس به نوشتن انشا بپردازيم.
3-انشاء تحقيقي : اگر بخواهيم درباره ي حقايق و واقعياتبرخي از مسايل زندگي از قبيل : مسائل شخصي ، اجتماعي ، علمي ، ادبي ، فرهنگي ، سياسي ، مذهبي ، اقتصادي ، صنعتي و كشاورزي و…تحقيق نماييم و نتيجه تحقيقات و بررسي هاي خود را به وسيله نوشتن به ديگران گزارش دهيم، اين نوشته را انشاي تحقيقي مي نامند. مثال اين موضوع «در مكتب هاي سياسي جهان تحقيق كنيد و بنويسيد كه كداميك از اين مكتب ها مي تواند متضمن سعادت جوامع انساني باشد » يا مثل اين موضوع «با توجه به وضع اقتصادي و امكانات صنعتي و كشاورزي كشورمان ايران ، تحقيق كنيد كه آيا صنعت براي كشورمان بيشتر ضروري است يا كشاورزي يا هر دو ؟»
4-نامه نگاري : نامه نگاري يا مكاتبه نيز مانند انشا نويسي ، با اهميت ترین و ضروري ترين هنري است كه بايد آن را ياد گرفت و با فراگيري اين هنر ارزنده ، بر ارزش هاي انساني و اجتماعي خود افزود . موضوع نامه نگاري نوعي از انشا است كه انسان مقاصد خود را به اشخاص يا به هيات ها مي نويسد . نامه نگاري را به دو قسمت متمايز تقسيم كرده اند:
1-نامه هاي خصوصي كه به دوستان و آشنايان و افراد خانواده و بزرگتران و غير اينان نوشته مي شود.
2-نامه هايي كه به هيات ها يا ادارات ، بنگاه ها ، شركت ها و وزارتخانه ها نوشته مي شود.
دلایل ضعف انشاء
– اختصاص دادن ساعت درس انشاء به ساير دروس در بعضي از مدارس در ضعف انشاي دانش آموزان تاثير دارد.
– نبودن ملاك استاندارد براي تصحیح و نمره گذاري انشاء در ضعف انشاءنويسي دانش آموزان مؤثر است.
– ضعف روخواني فارسي در مشكل انشاءنويسي تأثير دارد.
– نشناختن حروف توسط بعضي از دانش آموزان در ضعف انشاء تأثير گذاشته و موجب مي شود دانش آموزان از همان ابتدا نتوانند در اين درس پيشرفت کنند.
– ضعف دانش آموزان در درس جمله نويسي پايه دوم، در ضعف انشا نويسيپايه ها ي بعدي تأثير بسزايي دارد.
– کم سوادی و بی سوادی برخی از والدین
– نهادینه نشدن فرهنگ مطالعه کتاب های غیر درسی
– تکلم معلمان مناطق دوزبانه به زبان محلی و بومی
– تکراری بودن موضوعات
– فقدان معیار مناسب ارزشیابی
– عدم فعالیت و برنامه ریزی معلمان در کلاس
– مناسب نبودن موضوعات با خصوصیات رشدی و ذهنی فراگیران
– اطلاع نداشتن فراگیران از روش های انشاء نویسی.
مشکلات نوشتن انشاء در دوره ابتدايي
– نداشتن مطلب
– توسعه نیافتن کتابخانه دبستان و کلاس
– شرکت ندادن بچهها در مجالس عمومي،سخنراني، گردش ها و بازديدهاي علمي سطح آگاهي آنها را کاهش ميدهد .
– فراهم نکردن زمينههاي مساعد و واقعي براي اجبار به نوشتن مانند شرکت در تهيه روزنامهديواري،نوشتن نامه و دادن پيام کتبي به خانواده
– کمبود گنجينه لغات کودکان
– نیاموختن کلمات هم خانواده،متشابه و متضاد و افزايش لغات دانش آموزان
– فقدان آشنايي به سبک و الگوي خاص که بهترين نمونه همان متون کتاب هاي فارسي است.
– عدم تطابق موضوع انشاء با سن و فهم و علاقه کودکان
– نبود توانايي در ترکيب کلمات و بيان احساس فکر
– عدم آشنايي دانشآموز با چگونگي شروع انشاء
پیشنهادات
۱-داستان نویسی با کلمات مرتبط
۲-ادامه دادن متن بصورت داستانی
۳-نوشتن داستان برای یک تصویر
۴-جایگزینی کلمه به جای کلمات یک متن و بازنویسی متن مورد نظر
۵-تاکید بر افزایش مطالعه کتب غیر درسی مفید
۶-آشنایی فراگیران با کتب غیر درسی و انواع سبک ادبی
۷-آموزش نامه نگاری به فراگیران
۸-آموزش انواع مکالمات شفاهی به فراگیران
۹-تعریف معیارهای مناسب برای ارزشیابی.
۱۰-نوشتن داستان نقاشی خود توسط فراگیران.
۱۱-نوشتن یک متن ساده نمایشنامه توسط فراگیران و اجرای آن در زنگ هنر.
12-ساعات درس انشا در برنامه هفتگی مدارس افزایش یابد.
13-دبیران ادبیات برای شرکت در دوره های کارآموزی و تقویت بنیه علمی در زمینه نگارش و دستور زبان فارس تشویق شوند.
14-تشویق بیشتر و دادن اختیار به مدیران و دبیران تا در صورت احساس ضعف درس انشا کلاس تقویتی تشکیل بدهند.
15-برگزاری مسابقات نوشتاری در مدارس و تشویق دانش آموزان برای شرکت در این مسابقات.
16-نوشتن انشا در کلاس صورت حتي اگر 3 الي 4 سطر هم باشد.
17-بعد از نوشتن انشا ، يکي يکي از دانش آموزان بخواهيم تا انشاي خود را بخوانند.
18- چون پرورش تخيل در کودکان خيلي قوي است و به داستان هاي خيالي و فضايي علاقه فراوان دارند بنابراين سعي شود موضوعات انشا به صورت داستاني انتخاب شود.
19- برای دانش آموزان قصه اي بخوانيم بعد از آنها بخواهيم خود را به جاي يکی از شخصيت هاي قصه قرار دهند و براي ما قصه شنيده را خلاصه نويسي نمايند.
20-تمامي موضوعات فصل ها را مي توانيم در قالب داستان و به زبان بسيار ساده و کودکانه شروع و ادامه دهيم.
نتيجه گيري
نکته مهمي که معلمان در زنگ انشا بايد مدنظر قرار بدهند ، نوشتن انشاء در کلاس و در حضور معلم است نه در منزل . اگر اين روند در مدارس پيگيري شود ، دانش آموزان در پايه هاي بالاتر نوشته هاي قوي خواهند داشت و اين قدرت نوشتاري باعث پيشرفت تحصيلي نيز خواهد شد.شيوه داستان نويسي و داستان گويي مي تواند از بهترين روش هاي آموزش انشاء در دوره ابتدايي باشد .
در صورتي که روش داستان نويسي توام با علاقه و دقت دانش آموزان شود ، مناسب ترين شيوه نگارش انشا بوده و قوه تخيل و گنجينه لغات آنها را بالا برده و در جهت پيشرفت تحصيلي نيز در بلند مدت موثر خواهد افتاد.
منابع
حسيني نژاد ، سيدحسين ، انشا ، ديدگاه ها و روشها ، انتشارات لوح زرين ، چاپ چهارم 1382
حاجي آقالو ، عباس ، مزاحم ها و مراحم هاي درس انشا ، انتشارات لوح زرين ، 1380
روش تدريس فارسي دوره ابتدايي , ويژه دانشجويان مراکز تربيت معلم ، 1385
مجله رشد آموزش ابتدايي ، ماه هاي دي و بهمن 1382
سخنان ارائه شده از استاد دانشگاه و تجربیات خودم در کلاس درس
تهیه کننده: عباس عامری هفتادر
