آموزش درس‌پژوهي

آموزش درس‌پژوهي
* دكتر ابوالفضل بختياري عضو هيئت علمي سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي/ * دكتر عباس حبيب‌زاده عضو هيئت‌علمي دانشگاه قم

اشاره

شتاب فزاينده تغيير و تحول‌هاي دنياي كنوني تأثير عمده‌اي بر ابعاد مختلف جوامع امروزي گذاشته است و بسياري از نظام‌هاي اجتماعي مجبور به همراهي با اين تغييرات شده‌اند. يكي از اين نظام‌ها، كه نقش مؤثري در سرنوشت افراد و جوامع دارد، آموزش و پرورش است كه براي همراهي با اين تغييرات بايد خود را پالايش كند تا از كارايي و كارآمدي لازم برخوردار شود.

در اين راستا، يكي از روش‌هايي كه از دل مدرسه و كلاس درس در نظام آموزشي ژاپن پديد آمده است، درس‌پژوهي مي‌باشد. آموزش و پرورش ژاپن مسئوليت اوليه بهبود فعاليت كلاس درس را به عهده معلمان گذاشته است و به بيان ديگر، اصلاح را از نقطه آغاز فرايند شروع كرده و سيستم از پايين به بالا (تحول از كلاس و مدرسه به سطوح بالا و نه برعكس) را اجرا مي‌كند. معلمان ژاپني از ابتداي فعاليت خود در كارورزي يا مطالعه و پژوهش شركت مي‌كنند كه ما در زبان فارسي به آن «درس‌پژوهي» (مطالعه درس) مي‌گوييم.

در اين فرايند گروهي از معلمان (3 تا 16 نفر) كه موضوع واحدي را در پايه مشخصي تدريس مي‌كنند (مثلاً رياضيات سوم ابتدايي)؛ دروسي را كه خود در آموزش آن‌ها مشكل دارند يا دانش‌آموزان در يادگيري آن‌ها با مشكل مواجه‌اند، انتخاب مي‌كنند و به طور مشاركتي در جلساتي كه ممكن است ماه‌ها به طول انجامد براي آن‌ها طرح درس‌هايي تهيه مي‌كنند. البته در اين گروه‌ها معمولاً يك متخصص دانشگاهي، يك معلم باتجربه در درس پژوهي و احتمالاً مدير مدرسه نيز حضور دارند.

در مرحله بعد، يكي از معلمان گروه براي اجراي طرح درسي كه گروه در كلاس خود تهيه كرده بود داوطلبانه اعلام آمادگي مي‌كند. در روز و ساعت مشخص شده او در كلاس واقعي خود شروع به اجراي طرح درس (تدريس) مزبور مي‌كند. بقيه اعضاي گروه نيز فعالانه كل فرايند آموزش و يادگيري را رصد مي‌كنند و هر يك نقشي را برعهده مي‌گيرند. ضمن اينكه تمام فعاليت‌ها تصويربرداري مي‌شود.

پس از پايان آموزش معلم و حل تمرين‌ها، كه همگي مبتني بر طرح درس تهيه شده توسط گروه است، اعضاي گروه تشكيل جلسه مي‌دهند و مشاهدات مستند و دقيق خود را ارائه مي‌كنند و در موارد لازم دفتر تمرين دانش‌آموزان يا فيلم‌هاي تهيه شده را مورد بازبيني دقيق قرار مي‌دهند. براساس تمامي مشاهدات و مستندات جمع‌آوري شده، طرح درس قبلي مورد بازبيني و ويرايش قرار مي‌گيرد و اصلاح مي‌شود.

در ادامه، طرح درس اصلاح شده توسط معلم داوطلب ديگري در كلاس درس واقعي اجرا مي‌شود و تمام جزئيات اجراي اول در اينجا نيز مورد توجه قرار مي‌گيرد. اين توالي تا جايي ادامه مي‌يابد كه طرح درس نهايي به اذعان اعضاي گروه و متخصص دانشگاهي بهترين و اثربخش‌ترين طرح باشد. در پايان، نتايج درس‌پژوهي (طرح درس نهايي،‌روند اصلاحات صورت گرفته و دلايل آن، و فيلم‌هاي تهيه شده) به صورت بسته‌هاي آموزشي در اختيار ساير معلمان و مراكز آموزشي و پژوهشي قرار مي‌گيرد و هم‌چنين در جشنواره‌ها و نمايشگاه‌ها براي استفاده عموم عرضه مي‌شود.

مراحل درس‌پژوهي

شكل مطالعه درس (درس‌پژوهي) در سراسر ژاپن متفاوت است ولي مراحلي را كه نشان دهنده ويژگي‌هاي اين روش باشد به شكل زير مي‌توان تبيين كرد:

تبيين مسئله1. اساساً مطالعه درس (درس‌پژوهي) يك فرايند حل مسأله است؛ بنابراين، مرحله اول به بيان مسأله‌اي اختصاص دارد كه فعاليت گروه مطالعه درس را برانگيخته است و هدايت مي‌كند. مسأله مي‌تواند يك سؤال عمومي باشد (براي مثال، برانگيختن علاقه دانش‌آموزان به رياضيات) يا يك سؤال جزئي‌تر باشد (براي مثال، بهبود فهم دانش‌آموزان از روش جمع كردن كسرهايي با مخرج‌هاي نامساوي). سپس گروه به مسئله شكل مي‌دهد و بر آن تمركز مي‌كند؛ به نحوي كه بتوان آن را در يك درس خاص كلاسي مطرح كرد. معمولاً معلمان مسئله‌اي را انتخاب مي‌كنند كه از فعاليت‌هاي خود به دست آورده‌اند يا براي دانش‌آموزانشان دشواري‌هايي ايجاد كرده است. مي‌توان گفت مسئله از محيط واقعي كلاس درس بيرون مي‌آيد و معلمان در پي شناسايي و حل مسائل و مشكلات واقعي تدريس و آموزش خود و دانش‌آموزان هستند.

برنامه‌ريزي درس2: هنگامي كه يك هدف يادگيري انتخاب شد، معلمان براي برنامه‌ريزي و طراحي درس تشكيل جلسه مي‌دهند. اگرچه در نهايت يك معلم درس را به عنوان بخشي از فرايند پژوهش تدريس خواهد كرد، خود درس محصول گروهي تلقي مي‌شود. اغلب معلمان برنامه‌ريزي خود را با نگاه كردن به كتاب‌ها و مطالب تهيه شده توسط معلمان ديگر، كه مسئله‌ي مشابهي را مطالعه كرده‌اند، شروع مي‌كنند. در اين روش، همراه با تهيه طرح درس، اين فرضيه در ذهن شكل مي‌گيرد كه طرح درس تهيه شده بايد آزموده شود و در قالب تمرين كلاسي روي آن كار شود. در اينجا هدف نه تنها توليد يك درس اثربخش بلكه درك چگونگي و چرايي كاركرد درس براي افزايش فهم(و يادگيري) مطالب در ميان دانش‌آموزان است. اغلب، برنامه اوليه‌اي كه گروه توليد مي‌كند، در جلسه‌اي براي همه معلمان مدرسه مطرح مي‌شود تا به نقد درآيد. بر مبناي چنين بازخوردي نسخه تجديدنظر شده آماده اجرا مي‌شود، فرايند برنامه‌ريزي اوليه ممكن است چندين ماه طول بكشد.

يك قسمت ضروري برنامه‌ريزي درس شامل مشاركت دادن پاسخ‌هاي دانش‌آموزان به جريان تدريس و آماده كردن پاسخ‌هاي مناسب به وسيله معلم است، مثلاً اگر دانش‌آموز عمل x را انجام داد يا سؤال كرد، معلم جواب يا عمل y را انجام دهد.

هم‌چنين براي حفظ تمركز بر يادگيري دانش‌آموزان،‌بحث‌ها بايد بيشتر بر اين متمركز باشد كه آن‌ها در گذشته چگونه اين درس را آموزش ديده‌اند، آيا در يادگيري آن موفق بوده‌اند، و اگر آن را ياد نگرفته‌اند، علت چيست.

لوئيس (2002) معتقد است گروه مطالعه درس در مرحله طراحي بايد به سؤالات زير پاسخ دهد.

1. دانش‌آموزان در حال حاضر درباره موضوع درس چه مي‌دانند؟

2. انتظار شما اين است كه دانش آموزان در پايان درس چه چيزهايي را بدانند؟

3. چه توالي تمرين‌ها و تجربياتي نياز است تا دانش‌آموزان از مرحله يك به مرحله دو برسند؟

4. انتظار داريد چه سؤالات، افكار و كج‌فهمي‌هايي در طول درس از طرف دانش‌آموزان بروز كند؟

5. معلم چه سؤالات كليدي‌اي را بايد از دانش آموزان بپرسد؟

6. چه پاسخ‌هايي از طرف دانش‌آموزان انتظار داريد؟

7. چگونه اين درس را به پايان مي‌بريد؟

يوشيدا(2003) بيان مي‌كند كه در اين مرحله اعضاي گروه درباره موضوعات زير بحث مي‌كنند و به توافق مي‌رسند:

*مسئله‌اي كه درس با آن آغاز مي‌شود، شامل جزئياتي مانند اينكه دقيقاً از چه كلمات و عددهايي بايد استفاده شود.

* مواد درسي‌اي كه بايد به دانش‌آموزان داده شود تا براي حل مسئله از آن استفاده كنند.

*مسائل پيش‌بيني شده، تفكرات و جواب‌هايي كه دانش‌آموزان احتمالاً در جريان تلاش براي حل مسئله، آن‌ها را ارائه مي‌دهند.

*سؤالاتي كه براي پرورش تفكر دانش‌آموزان در جريان درس بايد از آن‌ها پرسيد، و راهنمايي‌هايي كه بايد به آن دسته از دانش‌آموزاني كه در فرايند تفكر خود دچار بدفهمي شده‌اند، ارائه كرد.

*چگونگي استفاده از فضاي تخته سياه(معلمان ژاپني معتقدند كه سازمان‌دهي و نحوه استفاده از تخته سياه عاملي كليدي در سازمان‌دهي تفكر و فهم دانش‌آموزان است).

*چگونگي تخصيص وقت كلاس به بخش‌هاي مختلف درس.

آموزش درس و مشاهده آن3: براي تدريس و آموزش درس زمان خاصي تعيين مي‌شود. معلم درس را آموزش مي‌دهد ولي همه افراد گروه در آماده‌سازي آن مشاركت مي‌كنند.

شب قبل ممكن است گروه تا ديروقت در مدرسه بماند؛ نقش هر يك از اعضا در كلاس درس تعيين مي‌شود و زمينه‌هاي لازم براي اجراي موفق درس در شرايط واقعي مورد بررسي قرار مي‌گيرد. در روز ارائه درس، معلمان گروه كلاس‌هاي خود را براي مشاهده درسي كه تدريس خواهد شد، ترك مي‌كنند(دو دانش‌آموز به عنوان كنترل‌كننده كلاس منصوب و مسئوليت كلاس را عهده‌دار مي‌شوند). پيش از شروع درس، معلم ابتدا مشاهده‌گران را به عنوان يك گروه همكار به كلاس معرفي مي‌كند. سپس، آن‌ها با هم وارد كلاس مي‌شوند. هنگام شروع درس، مشاهده‌گران در قسمت عقب كلاس مي‌نشينند يا مي‌ايستند ولي زماني كه از دانش‌آموزان خواسته مي‌شود سر جاي خود تمرين كنند، آن‌ها قدم مي‌زنند، كار دانش‌آموزان را مشاهده مي‌كنند و هم‌چنان كه درس ادامه مي‌يابد، از فعاليت دانش‌آموزان يادداشت برمي‌دارند. آن‌ها تصويري از طرح درس، نقشه نشستن دانش‌آموز، و كارهايي كه در كلاس بايد انجام شود در دست دارند. در طول مشاهده، درس و يادگيري ايجاد شده ارزيابي مي‌شود نه معلم. مشاهده‌گران به دنبال شواهدي درباره تفكر، يادگيري يا سردرگمي دانش‌آموزان هستند. آن‌ها از آنچه دانش‌آموزان مي‌گويند، نحوه همكاري و مشاركت آن‌ها در فرايند آموزش، نحوه انجام تكاليف مربوطه، و ويژگي‌هاي فعاليت‌هاي انجام شده نكاتي را يادداشت مي‌كنند آنچه مهم است يادگيري دانش‌آموزان و تعامل آن‌ها با هم است. گاهي به منظور تجزيه و تحليل درس و بحث درباره آن در زمان ديگر از كلاس فيلمبرداري مي‌شود.

ويژگي‌هاي مشاهده كلاس درس

هاپكينز(1384) ويژگي‌هاي اصلي مشاهده در كلاس درس را به شرح زير بيان كرده است.

1. طراحي مشاركتي؛ لازم است از ابتدا بين مشاهده‌كنندگان و مشاهده‌شونده فضاي تفاهم ايجاد شود و هر دو با ارزش و اهميت مشاهده كلاس درس آشنا شوند. آن‌ها بايد درباره محتواي درس گفت‌وگو كنند، قاعده و مقررات كار را مشخص كنند، زمان و مكان مشاهده، جاي نشستن، مدت زماني كه در كلاس مي‌مانند و امثال آن را به طور مشاركتي تعيين كنند.

2. موضوع مشاهده؛ دو روش براي

مشاهده فعاليت‌هاي كلاس درس وجود دارد، روش كلي و روش اختصاصي. روش اول نشان دهنده رويكردي است كه در آن همه چيز مورد توجه قرار مي‌گيرد. روش دوم به موارد خاص و تعريف شده از فعاليت‌هاي كلاس و يا نحوه تدريس محدود مي‌شود به نظر مي‌رسد هرچه موضوع مشخص‌تر و توافق بيشتر باشد، احتمال دارد داده‌هاي جمع‌آوري شده براي مقاصد توسعه حرفه‌اي معلمان مفيدتر باشد.

3. ساختن معيار؛ هرگاه در اولين گفتگوي طراحي برنامه مشاهده كلاس درس، معيارهاي مشاهده تعيين شوند، سهم مشاهده در توسعه حرفه‌اي افزايش مي‌يابد.

4. مهارت‌هاي مشاهده؛ در مشاهده از سه مهارت اصلي بايد استفاده شود. اولين مهارت ايستادگي در مقابل قضاوت زودهنگام است كه اگر موضوع مشاهده و معيارها به طور واضح مشخص شده باشند، دور از دسترس نيست. دومين مهارت، ايجاد حس اعتماد و پشتيباني در فرد مورد مشاهده است و اينكه هدف، نفوذ به حريم كاري او نيست. مهارت سوم اين است كه از مشاهدات چگونه يادداشت‌برداري شود تا در جلسه بعد از مشاهده و تدريس، بتوان با ارائه شواهد و مدارك درباره فرايند آموزش و يادگيري در كلاس درس بحث كرد.

5. بازخورد سودمندي نتايج مشاهده كلاس درس وقتي محقق مي‌شود كه بازخورد مناسبي داشته باشد.

ارزيابي درس و انعكاس تأثير آن: همان روزي كه درس آموزش داده مي‌شود، معمولاً گروه در مدرسه مي‌ماند و تشكيل جلسه مي‌دهد. معمولاً به معلمي كه درس را آموزش داده است، اجازه داده مي‌شود اول از همه صحبت كند و نظر خود را درباره چگونگي اجراي درس و مسائل عمده آن اظهار كند سپس ديگر معلمان گروه، معمولاً از ديدي انتقادي، درباره قسمت‌هايي كه درس، كه به نظر آن‌ها مشكل داشته است صحبت مي‌كنند. تمركز بر درس است نه معلمي كه آن را آموزش داده است. هرچه باشد، درس محصولي گروهي است و همه اعضاي گروه در مورد نتيج برنامه‌ خود احساس مسئوليت مي‌كنند. در واقع، آن‌ها از خود انتقاد مي‌كنند. چنين كاري نه يك ارزيابي شخصي بلكه فعاليتي است كه به بهبود فردي منجر مي‌شود و از همين روز حائز اهميت است.

مغز مطالعه درس اين مرحله است و تمام اعضاي گروه، نه فقط معلم، از نتيجه شواهد عيني ارائه شده در جلسه درباره مطلوبيت موضوع تدريس، مواد آموزشي به كار رفته، روش‌هاي آموزشي، مسائل مرتبط با عملكرد معلم، و عكس‌العمل‌هاي فرد فرد دانش‌آموزان بازخورد دريافت مي‌كنند. به طور كلي، در اين مرحله بحث‌ها روي اين هدف تمركز دارند كه چه چيزي را چگونه، و چرا دانش‌آموزان ياد گرفتند يا ياد نگرفتند.

هاپكينز (1384) معتقد است بازخوردها در اين مرحله بايد داراي ويژگي‌هاي زير باشد:

* در مدت 24 ساعت پس از مشاهده ارائه شود.

* براساس ثبت و ضبط دقيق و اطلاعات واقعي باشد.

* تعبير و تفسير اطلاعات در درجه اول توسط معلم مورد مشاهده ارائه مي‌شود.

* گفتگوها دو طرفه و هدف آن‌ها رشد و تعالي باشد.

تجديدنظر در درس4: معلمان گروه پژوهش در كلاس درس با توجه به مشاهدات و بازخوردها در درس تجديدنظر مي‌كنند. آن‌ها ممكن است مواد آموزشي، فعاليت‌ها، سؤال‌ها و مسائل مطرح شده يا همه اين موارد را تغيير دهند تأكيد آن‌ها اغلب بر تغيير مواردي است كه در جريان كلاس درس شواهد دقيقي مبني بر ضرورت تغيير آن‌ها يافته‌اند.

آموزش و مشاهده درس تجديدنظر شده: زماني كه طرح درس تجديدنظر شده آماده شد، درس در كلاس متفاوتي تدريس مي‌شود. گاهي معلم درس، همان معلم قبلي است ولي در بيشتر موارد معلم ديگري از گروه پژوهشي تدريس را برعهده مي‌گيرد.

ارزيابي و بازانديشي مجدد: در اين مرحله معمولاً همه اعضاي گروه در يك جلسه طولاني شركت مي‌كنند. گاهي يك فرد متخصص از خارج از مدرسه براي شركت در جلسه دعوت مي‌شود. همچون دفعه قبل معلمي كه درس را آموزش داده است، اجازه دارد ابتدا درباره آنچه گروه سعي در دستيابي به آن دارد، سخن بگويد و ارزيابي خود را از ميزان موفقيت درس و بخش‌هايي از آن كه هنوز به تجديدنظر نياز دارد بيان كند. سپس، ناظران درس را نقد و تغييراتي را پيشنهاد مي‌كنند. هنگام بحث كردن درباره درس، نه تنها يادگيري و فهم دانش‌آموزان بلكه آن دسته از مسائل عمومي كه به وسيله فرضيه‌هاي اصلي پژوهش در كلاس درس بيان شده‌اند، مورد توجه قرار مي‌گيرد و بالاخره درباره اينكه چه چيزي از درس و اجراي آن آموخته شده است، صحبت به ميان مي‌آيد.

سهيم شدن در نتايج5: اين فرايند بر يك درس مشخص متمركز است ولي چون ژاپن كشوري است كه اهداف آموزشي و خط‌مشي‌هاي برنامه درسي ملي معيني دارد، آنچه اين گروه از معلمان ياد گرفته‌اند، در ارتباط فوري با ساير معلمان ژاپني است كه مي‌كوشند مفاهيم يكساني را در همان پايه آموزش دهند. اين اشتراك به روش‌هاي متعددي اجرا مي‌شود. يكي از روش‌ها نوشتن گزارش است. بيشتر گروه‌هاي مطالعه درس براي بازگو كردن جريان فعاليت گروهي خود گزارشي تهيه مي‌كنند. روش ديگر سهيم شدن، ارائه نتايج پژوهش كلاس درس در يك نمايشگاه و دعوت كردن از معلمان مدارس ديگر براي ديدن آموزش نسخه نهايي درس است. اين بخش از پرورش حرفه‌اي معلمان محسوب مي‌شود و به كمك آن ساير معلمان مي‌توانند درباره نوآوري‌هايي كه در مدارس ديگر انجام شده است، مطالبي بياموزند.

درس‌پژوهي (تدريس پژوهي) الگويي براي تغيير و تحول در راهبردهاي تدريس، تفكر و تأمل در فرايند ياددهي ـ يادگيري است كه به بهبود يادگيري دانش‌آموزان مي‌انجامد. هم‌چنين باعث ارتقاي فرهنگ آموزش و توليد دانش حرفه‌اي در كلاس مي‌شود. در اين رويكرد معلمان به بازانديشي تدريس مي‌پردازند، مي‌توان گفت درس‌پژوهي به مثابه هسته تغيير و تحول در نظام آموزشي است كه پژوهش را از درون كلاس درس شروع مي‌كند.

—————-

پي‌نوشت‌ها:

1.defining and researching a problem

2.planning the lesson

3.teaching and observing the lesson

4.revising the lesson

5.sharing results