مدرسه‏ گریزی‏ عوامل مؤثر بر بی‏ علاقه‏ شدن دانش‏ آموزان به آموزش

امروزه در همه‏ی جوامع،مدرسه در حکم مهم‏ترین نهاد تعلیم و تربیت،جایگاه ویژه‏ای دارد و در کنار خانواده،وظیفه‏ی‏ تعلیم و تربیت دانش‏آموزان را به دوش می‏کشد.

نظام آموزشی متشکل از سه رکن اصلی معلم،دانش‏آموز و محتوای یادگیری است که اهمیت آنها توجه بسیاری از نظریه‏پردازان،متخصصان،جامعه‏شناسان و مسئولان و دست‏اندرکاران جامعه را جلب کرده است.در نتیجه،این‏ عناصر از جنبه‏های گوناگون مورد بررسی قرار گرفته‏اند.

در این میان،دانش‏آموزان در مقام ورودی‏های این نظام، بعد از قرار گرفتن در فرآیند آموزش و پرورش،به صورت‏ تعلیم‏دیدگان نظام آموزشی از آن خارج‏ می‏شوند.اما گاهی این فرآیند به‏درستی‏ صورت نمی‏گیرد و به دلایل گوناگون، ورودی‏ها و خروجی‏های نظام آموزشی‏ هم‏خوانی ندارند.یکی از دلایل این امر، بی‏علاقه‏بودن دانش‏آموزان به یادگیری و آموزش است که خود معلول علل دیگری‏ است.

یادگیری مستلزم کنش و واکنش بین‏ دانش‏آموزان و محیط است و در صورتی‏که‏ این رابطه به‏درستی صورت نگیرد،سبب‏ بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش و افت و ترک تحصیل خواهد شد.

ترک تحصیل و رها کردن مدرسه پدیده‏ی‏ جدیدی نیست و از دیرباز به صورت یکی از معضلات نظام آموزشی،همواره مورد توجه‏ بوده است.اما آنچه در این میان بیشتر به چشم می‏خورد،این است که امروزه‏ مدارس به دلایل گوناگون،خواست‏ها و نیازهای اغلب نوجوانان را برآورده نمی‏کنند و نمی‏توانند در آنان،علاقه و انگیزه‏ی لازم را برای تحصیل علم به وجود آورند.

در این زمینه،می‏توان به آسانی فهرستی از دلایل‏ بی‏علاقه‏شدن به آموزش و مدرسه‏گریزی نوجوانان را به‏ رشته‏ی تحریر درآورد.اما نباید این نکته را از نظر دور داشت‏ که بسیاری از این دلایل،در ویژگی‏های مدرسه،طبیعت، جامعه،مسائل و مشکلات خانوادگی و فردی ریشه دارد و پاره‏ای از آن‏ها،از ویژگی‏های جوامع امروزی محسوب‏ می‏شوند.بنابراین،به بررسی‏های متعدد و گوناگونی در این‏ زمینه نیاز است تا عوامل مؤثر بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان‏ به آموزش شناسایی شود.

به همین منظور،تحقیقی در جامعه‏ی دانش‏آموزان پسر دوره‏ی متوسطه در سال تحصیلی ۸۵-۱۳۸۴ در شهر تهران انجام شد.این تحقیق از نوع توصیفی زمینه‏یابی و ابزار جمع‏آوری اطلاعات،پرسش‏نامه‏ی محقق ساخته‏ی‏ ۶۳ سؤالی بود که روایی و اعتبار لازم را نیز کسب کرده‏ بود.این پرسش‏نامه در یک نمونه‏ی ۱۸۰ نفری از دانش‏آموزان پسر،که در سال تحصیلی ۸۵-۱۳۸۴ در مدارس تهران مشغول تحصیل بودند،اجرا شد و پس‏ از استخراج اطلاعات و داده‏ها و تجزیه‏وتحلیل آماری، نتایج زیر به‏دست آمد:

عوامل مؤثر بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش،به‏ دو دسته‏ی عوامل درون‏مدرسه‏ای و عوامل برون‏مدرسه‏ای‏ تقسیم شده است.

عوامل درون‏مدرسه‏ای شامل عوامل فرهنگی،عوامل‏ رفاهی و عوامل آموزشی درون‏مدرسه‏ای است.

عوامل فرهنگی دربرگیرنده‏ی مؤلفه‏های روابط کادر آموزشی با دانش‏آموزان،صلاحیت شغلی معلمان و قوانین‏ و مقررات حاکم بر محیطهای آموزشی است.

عوامل رفاهی مؤلفه‏های امکانات تفریحی،امکانات‏ آموزشی و امکانات مشاوره‏ای درون‏مدرسه‏ای را در بر می‏گیرد. عوامل آموزشی نیز مؤلفه‏هایی چون کتاب‏های درسی،روش‏ تدریس،انطباق اهداف با نیازهای دانش‏آموزان و وضعیت‏ تحصیلی دانش‏آموزان را شامل می‏شود.

طبق نتایج به‏دست آمده از تحقیق انجام شده،مهم‏ترین‏ عامل از عوامل درون‏مدرسه‏ای،عامل آموزشی است.در بررسی مؤلفه‏های هریک از عوامل درون مدرسه‏ای مشخص‏ شد که از میان مؤلفه‏های عوامل فرهنگی،روابط کادر آموزشی با دانش‏آموزان بیشترین تأثیر را بر بی‏علاقه‏شدن‏ آنان به تحصیل به خود اختصاص می‏دهد.

همه‏ی مؤلفه‏های عوامل رفاهی،به یک میزان بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش مؤثر است.این امر در مورد عوامل آموزشی نیز صادق است.عوامل برون‏مدرسه‏ای‏ شامل عوامل فرهنگی،اجتماعی و اقتصادی است.عوامل‏ فرهنگی،مؤلفه‏های ارزش‏ها و نگرش‏های حاکم بر جامعه‏ را در مورد تحصیلات مدرسه‏ای در بر می‏گیرد.عامل اجتماعی‏ برون‏مدرسه‏ای شامل خانواده،دوستان و اخلاق عمومی و عامل اقتصادی،شامل اقتصاد خانواده و بازار کار است.

طبق نتایج به دست آمده از تحقیق،مهم‏ترین عامل از عوامل برون‏مدرسه‏ای مؤثر بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش،عامل فرهنگی است.همچنین در بررسی مؤلفه‏های‏ هریک از عوامل برون‏مدرسه‏ای مشخص شد که از میان‏ مؤلفه‏های عوامل فرهنگی،عامل نگرش‏های حاکم بر تحصیلات مدرسه‏ای بیشترین تأثیر را بر این موضوع دارد.

همه‏ی مؤلفه‏های عوامل اجتماعی به یک میزان بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش مؤثر است؛از بین‏ مؤلفه‏های عامل اقتصادی برون‏مدرسه‏ای،عامل بازار کار مهم‏ترین عامل به شمار می‏رود.

در بخش دیگری از تحقیق،مقایسه‏ای تأثیر عوامل‏ درون‏مدرسه‏ای و برون‏مدرسه‏ای بر بی‏علاقه‏شدن‏ دانش‏آموزان به آموزش،نشان داد که هردو دسته عوامل به‏ یک میزان در این امر مؤثر است.

پیشنهادها

۱.با توجه به اهمیت محتوای کتاب‏های درسی در بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به آموزش،پیشنهاد می‏شود مؤلفان و برنامه‏ریزان کتاب‏های درسی تا حد امکان،محتوای‏ کتاب‏ها را مورد بازبینی قرار دهند و مطالب درسی را مطابق‏ با نیازهای دانش‏آموزان تدوین کنند.

۲.از جمله عوامل مؤثر بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان‏ مسائل مربوط به خانواده و محیط مدرسه است که با مشاوره‏ی‏ شغلی،تحصیلی و خانوادگی قابل حل است.بنابراین توصیه‏ می‏شود خدمات مشاوره‏ای در مدارس متوسطه گسترش و کیفیت آن نیز بهبود یابد.در این زمینه،گسترش کلاس‏های‏ آموزش خانواده و افزایش همکاری خانه و مدرسه برای آشنا ساختن اولیای دانش‏آموزان با مسائل درسی ضروری است.

۳.از دیگر عوامل مؤثر بر بی‏علاقه‏شدن دانش‏آموزان به‏ آموزش،ضعف معلمان است.بنابراین توصیه می‏شود معلمان‏ قبل از ورود به نظام آموزشی،با معیارهای مطلوب گزینش‏ شوند و سپس با برنامه‏ای مشخص و هدف‏دار تربیت گردند. در این زمینه،رغبت فرد به شغل معلمی از اهمیت خاصی‏ برخوردار است و باید مواظب بود که او،به دلیل نیافتن‏ شغل دیگری،وارد نظام آموزشی نشده باشد.بهره‏مندی‏ از ویژگی‏های روانی،عقیدتی و اخلاقی سالم،باید یکی از معیارهای گزینش معلم باشد؛زیرا رسالت معلم ایجاب می‏کند که در این زمینه‏ها،سرآمد دیگران باشد تا بتواند بهترین‏ تأثیر را بر ساخت شخصیت دانش‏آموزان بگذارد.و این اقدام، در حکم یک اقدام پیشگیرانه،باید مورد توجه مسئولان و دست‏اندرکاران تعلیم و تربیت قرار گیرد.

فهیمه رضایی نیارکی،کارشناس ارشد تحقیقات آموزشی‏
سوسن لائی،کارشناس ارشد تحقیقات آموزشی

رشد معلم » شماره ۲۱۴ (صفحه ۲۱)

کانال مقاله ها 🌸 @eduarticle