نگارش مقاله و ارجاع منابع

نگارش مقاله و ارجاع منابع
* ترجمه: اميرحسين سمائي

دانش علمي دستاورد تلاش‌هاي پژوهشگران زيادي است كه زمان و توان خود را صرف پيشرفت بشريت كرده‌اند.
از اين رو در هر پژوهشي توجه به تلاش‌هاي صورت گرفته از سوي پژوهشگران پيشين اهميتي اساسي در تشويق روحية پژوهشگري دارد. اين بذل توجه از راه ذكر منابعي صورت مي‌گيرد كه پژوهشگر در پژوهش خود از آن‌ها استفاده كرده است.
در اين نوشتار شما را با روشي استاندارد براي ذكر و درج منابع در نشريات روان شناسي (برگرفته از «شيوه‌نامة چاپ و نشر انجمن و روان‌شناسي آمريكا») به‌طور اجمالي آشنا مي‌كنيم. اميد است كه ساختار پيشنهاد شده از سوي اين انجمن بستري مناسب براي تدوين شيوه‌نامه‌هاي ملي فراهم آورد.
اقدام به ارجاع زماني بايد صورت بگيرد كه ايده، نظريه يا پژوهش افرادي به‌طور مستقيم بر پژوهش شما اثر گذاشته باشد.
اين تأثير مي‌تواند در قالب فراهم‌آوري اطلاعات زمينه‌اي تحقيق، كمك به تأييد يا رد يك فرضيه يا ارائه‌ي تعارف و ارائه مفاهيم كليدي در راستاي پيشبرد پژوهش شما باشد. ارجاع به يك مقاله و ذكر نام آن به صورت ضمني بيانگر آن است كه شما متن اصلي را شخصاً خوانده‌ايد.
علاوه برارجاع به منابعي كه شما نظر خود را برآن‌ها استوار ساخته‌ايد، لازم است تمامي منبع داده‌ها، اشكال، جدول و مطالبي را كه جزيي از دانش‌عمومي رشتة شما به حساب نمي‌آيند، ذكر كنيد. همچنين مي‌بايست مرجع پژوهش‌هاي منتشر شدة پيشين خود را نيز كه در پژوهش فعلي از آن استفاده كرده‌ايد، نام ببريد.
توجه داشته باشيد كه اين كار از جمله اصول اخلاقي نشر است و مانع از باز چاپ پژوهش‌هاي پيشين زير عنوان پژوهشي جديد مي‌شود.
حال با اين تفاسير به انواع نقل قول از ساير نوشته‌ها و نحوة درج منبع در متن خواهيم پرداخت.

نقل قول مستقيم
در نقل قول مستقيم بايد عبارت‌هاي برگرفته از منبع را به‌طور دقيق منتقل كرد. در پايان نقل قول نيز نام‌خانوادگي مؤلف، سال انتشار منبع و شمارة صفحة مربوطه در كمانك ذكر مي‌شود.
البته مشخصات كامل‌تر منبع در فهرست منابع (در انتهاي گزارش پژوهش) مي‌آيد. اگر مطلب نقل قول شده بيش از 40 كلمه است، آن را با صورت‌بندي مستقل و بدون علامت گيومه‌(«») و با افزودن حدود يك و نيم سانتي متر حاشيه، قسمت راست (براي متن فارسي) بياوريد. در غير اين صورت، مطلب نقل شده را مي‌توانيد در بين جملات خود بنويسيد و از گيومه براي تفكيك آن استفاده كنيد.

نقل قول آزاد
در اين حالت شما بدون آوردن اصل جملات مندرج در منبع. از ايده ها يا داده‌هاي آن استفاده مي‌كنيد. در چنين شرايط بهتر است علاوه بر ذكر نام نويسنده و تاريخ انتشار منبع، در صورت امكان، شمارة صفحه‌اي را كه مطلب خود را از آن گرفته‌ايد بنويسيد.

نقل قول از منابع اينترنتي
براي نقل قول از اين‌گونه منابع نيز كافي است نام نويسنده، سال انتشار و شمارة صفحه را در كمانك ذكر كنيد. البته بسياري از منابع اينترنتي فاقد شمارة صفحه‌اند.
براي همين، چنانچه بندها شماره گذاري شده‌اند، مي‌توانيد از آن‌ها استفاده كنيد. حتي مي‌توانيد زير عنوان مربوطة مطلب مورد نظر را بنويسيد و شمارة بند را براساس آن مشخص كنيد؛ مثلاً (بخش نتيجه، بند3). در حالت اخير اگر زير عنوان مربوطه بيش از حد بلند باشد، مي‌توانيد آن را خلاصه كنيد.

دقت نقل قول‌ها
نقل قول‌هاي مستقيم مي‌بايست از همه جهت (كلمات، ترتيب عبارات، رسم الخط، نقطه‌گذاري) با منبع اصلي يكسان باشند. اين مسئله حتي در وضعيتي كه متن اصلي (برمبناي قواعد نوشتاري انتخابي شما) نادرست است، مي‌بايست رعايت شود.
اگر حدس مي‌زنيد كه اشتباهي از اين دست مي‌تواند موجب بروز مشكل درخوانش متن بشود، مي‌توانيد شكل احتمالاً درست عبارت غلط را همراه با علامت سؤال بين[] بياوريد؛ مثلا: حسن [حسين؟] البته مي‌توانيد نشانه‌گذاري پاياني عبارت نقل شده را، براي انطباق با جملة خودتان (جمله‌اي كه در بردارندة عبارت مستقيماً نقل قول شده است) بدون ذكر توضيحي، تغيير دهيد اگر مي‌خواهيد عبارتي را از وسط جمله‌اي كه نقل كرده‌ايد حذف كنيد، به‌جاي قسمت‌هاي حذف شده از سه نقطه (…) استفاده كنيد مثلاً «پياژه به اين نتيجه رسيد كه كودكان – تا پيش از پنج سالگي سن فاقد اين توانايي‌اند.» از چهار نقله براي نشان دادن حذف مطلبي بين دو جمله استفاده كنيد.
از سه نقطه در ابتدا يا انتهاي نقل قول استفاده نكنيد؛ مگر اين كه براي پرهيز از سوء برداشت قصد تأكيد بروجود بخش ديگري در ابتدا يا انتهاي عبارت نقل شده را داشته باشيد.
اگر مي‌خواهيد بر واژه يا عبارتي از مطلب نقل شده تأكيد كنيد، مي‌توانيد بخش مورد نظر را ايتاليك كرده و بلافاصله اين را اضافه كنيد: [تأكيد از نگارندة مقاله / نوشته / كتاب پيش رو] يا [تأكيد اضافه شده است].
اگر در داخل مطلب نقل قول شده نشاني منبعي ديگر گنجانده شده بود، آن را حذف نكنيد اما لازم نيست نشاني مزبور را در فهرست منابع نيز بياوريد.

مسائل اخلاقي و حقوقي
با اين‌كه كشورمان عضو پيمان جهاني پاسداشت حقوق مؤلف (copyright) نيست، از نظر اخلاقي بهتر است كه براي نقل قول‌هاي طولاني از منابع غيرايراني، از صاحب اثر اجازه بگيريم.
اين مسئله البته فقط شامل نقل قول‌هاي طولاني از متن (حجم مجاز براي نقل قول بسته به نظر صاحب اثر مي‌تواند متفاوت باشد) و جدول يا شكل (به‌صورت كامل يا تغيير شكل داده شده) مي‌شود در نقل قول از منابع داخلي نيز مي‌بايستي به قوانين جاري كشور متعهد بود.
در صورتي كه براي درج مطالبي از صاحب اصلي آن اجازه گرفته‌ايد، اين مسئله را در پاورقي ذكر كنيد.

ذكر منابع در متن
بار ديگر توجه شما را به نكاتي دربارة ذكر منابع در متن پس از نقل قول از آن‌ها (به‌طور مستقيم يا به‌طور آزاد)، جلب مي‌كنيم.
1. برمبناي شيوه‌نامة انجمن روان‌شناسي آمريكا، ذكر منبع در متن به صورت «(نام خانوادگي مؤلف) سال انتشار اثر» است.
2. تمامي منابعي كه در متن اصلي از آن‌ها نام برده شده است، مي‌بايست در فهرست منابع، در انتهاي گزارش، به طور مشروح و به ترتيب حروف الفبا (برحسب نام‌خانوادگي مؤلف اول) آورده شوند.
3. تمام منابعي كه در فهرست منابع درج شده اند، مي‌بايست به نحوي در داخل متن نيز ذكر شده باشند.
4. نيازي به ذكر اين‌گونه منابع در فهرست منابع نيست: متون فقهي و كلاسيك، مانند كتاب مقدس و قرآن، (مگر اين‌كه از نسخه‌هاي غيراستاندارد استفاده شده باشد) و مكاتبات شخصي (بعداً توضيح داده خواهد شد.)
5. در پژوهش‌هاي فراتحليلي (meta-analysis) لازم نيست منابع در متن گزارش ذكر شود؛ مگر اين‌كه در متن نقل قول شده ذكر شده باشند.
در زير انواع ارجاعات را به‌طور اجمالي بررسي مي‌كنيم.
الف) آثار داراي يك مؤلف
تنها نام‌خانوادگي مؤلف و سال انتشار اثر (ماه انتشار فاقد اهميت است) كافي است؛ مثلاً:كسلر (2000) كشف كرد كه… اين مسئله در كودكان بين 4 تا 6 نيز تأييد شده است (هاميلتون، 1998). در مثال اول، نام مؤلف اثر بخشي از جمله بود؛ از اين‌رو صرفاً سال انتشار در پرانتز ذكر شد. البته در مواردي نادر نياز به ذكر نام مؤلف و سال انتشار به صورت بخشي از جمله وجود دارد كه در اين صورت درج اطلاعات اثر در كمانك خالي از وجه است.
توجه به اين مسئله حائز اهميت است كه درج اطلاعات منبع نقل قول بايد در حدي باشد كه ضمن ايجاز از ايجاد هر گونه شبهه يا سوء برداشتي جلوگيري شود.
ب) اثر داراي دو يا چند مؤلف
در حالتي كه فقط دو مؤلف وجود دارد، مي‌بايست در هر نقل قولي نام‌خانوادگي هر دو نفر به همراه سال انتشار درج شود، اما اگر تعداد مؤلفان بيشتر است، فقط در اولين نقل قول مي‌بايست نام تمامي مؤلفان را آورد.
در موارد بعدي كافي است نام اولين مؤلف (بر مبناي ترتيب درج در اثر) را به همراه عبارت «و ديگران» يا «و همكاران» درج كنيد.
توجه: اگر دو اثر چند مؤلفي (3 يا بيشتر) و داراي نام مؤلف‌(ها) و سال انتشار يكساني بودند، ذكر نام خانوادگي مؤلفان را تا جايي ادامه دهيد كه خواننده بتواند نقل قول‌هاي صورت گرفته از دو اثر را از هم تميز دهد. مثلاً:
گرين، بوفي، تريبياني، گلر، گلروبينگ(2001)
گرين، بوفي، گلر، گلروبينگ(2001)
براي ذكر منبع نقل قول‌هاي دوم به بعد براي اين دو اثر مي‌توان بدين گونه عمل كرد:
گرين، بوفي، تريبياني و همكاران(2001)
گرين، بوفي، گلر و همكاران(2001)
پ) اثري كه يك گروه مؤلف آن است
در اين حالت، معمولاً پس از هر نقل قول نام گروه (سازمان، شركت، مؤسسه، بخش دولتي يا گروه مطالعاتي) ذكر مي‌شود. در برخي از موارد مي‌توان در نقل قول‌هاي دوم به بعد از خلاصة نام گروه استفاده كرد.
اين حالت فقط زماني مناسب است كه خواننده براي يافتن اطلاعات كامل اثر مربوطه در فهرست منابع دچار مشكل نشود.
ت) آثار داراي نام‌خانوادگي مؤلف يكسان
در اين حالت، مي‌بايست مخفف نام كوچك مؤلفاني را كه نام‌خانوادگي يكساني دارند، ذكر كرد تا از هر گونه اشتباهي در ارجاعات متن جلوگيري شود؛ مثلاً (در فهرست منابع):
لايت، و. (2006)…
لايت، م.س. (2008)…
(ارجاع در متن): از ميان پژوهش هاي ذكر شده، در اين‌جا به و. لايت (2006) و م.س. لايت (2008) مي‌پردازيم.
ث) آثار فاقد مؤلف مشخص و آثار داراي مؤلف «نامعلوم»
در اين حالت مي‌توانيد به‌جاي نام مؤلف از عنوان اثر (يا در صورت لزوم چند كلمه‌اي از ابتداي متن مورد نظر) در گيومه، به همراه سال انتشار آن استفاده كنيد. عنوان نشريه، كتاب، بروشور يا گزارش رسمي بايد بدون گيومه و به صورت ايتاليك باشد.
براي نقل قول از منابع و مدارك حقوقي (مانند احكام صادره از سوي دادگاه‌ها) از همين روش استفاده كنيد (براي كسب اطلاع بيشتر از نحوة ارجاع به اين گونه متون به ضميمة 701 از ويراست ششم شيوه‌نامة چاپ و نشر انجمن روان‌شناسي آمريكا رجوع كنيد).
اگر در متن اصلي اثر نام مؤلف «نامعلوم» (anonymous) ذكر شده بود، در ارجاع به آن از تركيب (نامعلوم، سال انتشار) استفاده كنيد.
ج) ارجاع به دو يا چند اثر در يك پرانتز
براي اين كار مي‌بايست نام مؤلفان آثار را به ترتيب الفبايي (مطابق با ترتيب فهرست منابع) ذكر كنيد. آثار مختلف با نقطه ويرگول «؛» از هم تفكيك مي‌شوند. ترتيب آثاري كه داراي مؤلف (مؤلفان) يكسان‌اند.
برمبناي سال انتشار آن‌ها (از قديم‌ به جديد) است؛ مثلاً: برخي از نتايج خلاف اين را نشان مي‌دهند (گري، 2003؛ لورنس و آبراهاموويچ، 2008) پژوهش‌هاي قبلي (پترسون، 1990،1997، در دست چاپ) نشان مي‌دهند كه…»
اگر علاوه بر نام مؤلف (مؤلفان)، دو يا چند اثر داراي سال انتشار يكساني بودند، براي تفكيك آن‌ها از قالب زير استفاده كنيد: پژوهش‌هاي گوناگوني (ريد و اندرسيون 2005 الف، 2005پ)…
چ) منابع ثانويه
منابع ثانويه آن دسته از منابع‌اند كه شخصاً آن‌ها را نخوانده‌ايد، به زبان فارسي نيستند، ديگر چاپ نمي‌شوند، يا از روش‌هاي معمول نمي‌توان آن‌ها را به‌دست آورد.
بهتر است از اين گونه منابع كمتر استفاده كنيد. مشخصات منابع ثانويه را در فهرست منابع بياوريد.
در متن اصلي نام اثر اصلي (اثري كه شما از خلال نقل قول مطرح شده در آن، به اين اثر دسترسي پيدا كرده‌ايد يا ديگران مي‌توانند فقط از اين طريق به آن مراجعه كنند) را به همراه منبع ثانويه درج كنيد.
براي مثال، اگر مطلبي از كتاب آلپورت در پژوهش نيكلسون درج شده و شما شخصاً اثر آلپورت را نخوانده‌ايد، در فهرست منابع مشخصات اثر نيكلسون را درج كرده و در متن به شيوة زير عمل كنيد:
يادداشت‌هاي آلپورت (به نقل از نيكلسون، 2003)…
ج) آثار كلاسيك
وقتي تاريخ انتشار اثر نامشخص است (مثلاً تاريخ انتشار بسياري از متون خيلي قديمي) از تاريخ انتشار ترجمه‌اي كه در دست داريد به اين شكل استفاده كنيد: (ارسطو، ترجمه 1931).
اگر تاريخ انتشار اولية اثر را مي‌دانيد، آن را در كنار تاريخ انتشار منبع مورد استفادة خود ذكر كنيد؛ مثلاً جيمز (1890/1983).
نيازي به درج منابع كلاسيك شناخته شده، مانند كتابهاي مذهبي يا متون رومي و يوناني، وجود ندارد.
در اين حالت كافي است در اولين نقل قول صورت گرفته از آن‌ها، نسخه مورد استفاده خود را مشخص كنيد.
معمولاً بخش‌هاي اين گونه منابع (مثلاً كتاب‌ها، فصل‌ها، آيه‌ها، خطوط، ابيات) به‌طور نظام‌مندي شماره‌گذاري شده‌اند؛ به‌طوري كه در تمام ويراست‌هاي موجود يكسان‌اند.
در چنين حالت‌هايي، به جاي استفاده از شمارة صفحه و بند، از اين شماره‌گذاري‌ها استفاده كنيد؛
مثلاً (قرآن 4-5:3).
عدد سمت چپ نشانگر شمارة سوره و عدد سمت راست شمارة آيه‌هاي مربوطه است.
خ) نقل قول از بخش‌خاصي از يك منبع
براي اين منظور شمارة صفحه، شماره فصل، شكل، جدول يا معادلة مورد نظر را در محل مناسب در متن خود وارد كنيد.
مثلاً (مراكز كنترل و پيشگيري از بيماري‌ها، 2005، صفحة 100) (شيمامورا، 1989، فصل3)

د) مكاتبات شخصي
مكانيات شخصي مي‌تواند شامل نامه‌هاي خصوصي، يادداشت‌ها، برخي از مكاتبات الكترونيك (مانند ايميل صفحة بولتن‌هاي الكترونيكي) و موارد مشابه باشد. علاوه بر مكاتبات شخص، ممكن است به ارجاع به صحبت‌هاي ضبط نشدة تلفني، مصاحبه‌ها و غيره نياز باشد. از آنجا كه اين دسته از ارجاعات فاقد منابع در دسترس همگان‌اند، نمي‌توان در فهرست منابع از آن‌ها نامي به ميان آورد.
از اين‌رو، اين گونه منابع را فقط بايد در متن ذكر كرد. نام‌خانوادگي و مخفف نام كوچك فرد (افراد) طرف مكالمه (يا مخاطب‌نامه) را به همراه تاريخ دقيق ارتباط (تا حد ممكن) درج كنيد؛ مثلاً: ت‌.ك.لوتس (ارتباط شخصي، 11 آوريل، 2001)
براي نقل قول از ساير گونه‌هاي منابع الكترونيك، به ابتكار خود عمل كنيد. برخي از گونه‌هاي چنين ارتباط‌هايي را مي‌توان وارد فهرست منابع كرد (در صورت در دسترس بودن براي مخاطبان نوشتة شما).
براي كسب اطلاعات بيشتر دربارة نحوة ارجاع به اين دسته از منابع، به شيوه‌نامة چاپ و نشر انجمن روان شناسي آمريكا، بخش 10. 7 مراجعه كنيد.
ذ) نقل قول در كمانك
در نقل قولي كه در داخلي يك جفت كمانك درج شده است، به‌جاي [] از ويرگول استفاده كنيد.
مثلاً (براي داده‌هاي كامل ر.ك. جدول 3 از اداره‌ي كار ايالات متحده، 2007)
تا اينجا نحوة ارجاع به منابع در داخل متن را بررسي كرديم. در شمارة بعد به نحوة نشاني دهي به منابع در فهرست منابع خواهيم پرداخت.

منبع:
1. American psychological Association (6th Ed.) April, 2010). Publication Manual of the American Psychological Association. Washington, DC: American Psychological Association