آموزش رسمي در خدمت نابرابريهاي جنسيتي
خديجه پاکضمير
فعال صنفی معلمان
«از همان روزهاي نخست کودکي، مدرسه نقش مهمي در شکلدهي به نقشها و باورهاي #جنسيتي افراد ايفا ميکند. آنچه در مدرسه به کودکان ميآموزند و آنچه به آساني نميتوانند از ياد ببرند، آن است که زن و مرد متفاوت و نابرابرند.» بدون شک، آموزش رسمي و محيط مدرسه، يکي از کارگزاران اصلي اجتماعيشدن است که در رقابت با ديگر عوامل جامعهپذيري ميتواند اعتقاد و رفتار مخاطبان خود را بسيار تحتتأثير قرار دهد. #جنسيت نيز بهعنوان نوعي شيوه تفکر و انديشيدن که در آن افراد را به زن و مرد تقسيم ميکنيم، چيزي است که در ما شکل ميگيرد. ازاينرو، پديدهاي برساخته اجتماعي و متغيري فرهنگي است که بهشدت تحتتأثير مؤلفههاي ذهني و عيني آموزشهاي رسمي و غيررسمي قرار دارد و در ايران نيز نظام آموزشي اگرچه اغلب نه بهصورت آشکار اما در لايههاي پنهان برنامه درسي و آموزشي خود در جهت نهادينهکردن فرهنگ جنسيتي حرکت کرده است. دراينميان کتابهاي درسي بهعنوان بخشي از اين برنامه درسي، يکي از کـارگزاران اصـلي انتقـال ارزشهـا و باورهاي جنسيتي در محيط مدرسهاند. نگاهي دقيق به محتواي کتابهاي درسي بهويژه در مقطع ابتدايي نشان ميدهد که اين کتابها گرايش دارنـد زنـان و مـردان را بيشـتر در نقشهايي مجسم کنند که منطبق بر کليشههاي سنتي و مربوط به گذشته است تـا نقشهاي جنسيتي مربوط به زمان حال يا آينده. در اين کتابها از زن، تصويري منفعل و وابسته به مرد نشان داده ميشود. زن به کرات و فقط در نقشهاي خانگي به تصوير کشيده ميشود و بهندرت در عرصههاي اجتماعي، سياسي، فرهنگي و ورزشي به تصوير کشيده ميشود. اين کتابها در واقع بـا تجسـم تفاوتهاي جنسـيتي موجـود در نقشهاي اجتمـاعي، منزلـت اجتماعي و ويژگيهاي شخصيتي ديدگاهي خاص را درمورد جهان اجتماعي بـه دانشآموزان ارائه ميکنند. ازاينرو، کتابهاي درسـي ابزارهايي هستند که ميتوانند بهخوبي کليشههاي جنسيتي موجود را گسترش و بازتوليد نمايند يا به عکس آنها را زيـر سـؤال ببرنـد و تضـعيف يـا متحـول کننـد… . ازسويديگر، آنچه ما بهطور رسمي و مشخص آموزش نميدهيم، برجسته نميکنيم و يا توضيح نميدهيم، اغلب بهعنوان يک عامل مؤثر در شکلگيري باورها و نگرشهاي دانشآموزان تأثير بيشتري دارد تا آنچه در برنامه درسي و آموزشي رسمي سعي در انتقال آن به آنها داريم. لايه پنهان برنامه آموزشي، ابزار تلقين بسيار پرقدرتي است زيرا فراگير و ظريف است و دانشآموزان و معلمان حتي ممکن است از آن به تمامي آگاه نباشند. بهعنوان مثال، نحوه توزيع زنان و مردان در ميان کارکنان يک نهاد آموزشي ممکن است در نظر دانشآموزان نشاندهنده ميزان استعداد، شايستگي اشخاص براي احراز سمتهاي مختلف و همچنين نشاندهنده ويژگيهايي باشد که دو جنس بهطور تيپيک از خود نشان ميدهند. در نظام آموزشوپرورش ايران نيز نحوه توزيع زنان و مردان در ردههاي بالاي مديريتي اين نهاد که در آن سهم زنان در اين مراتب مديريتي بسيار اندک است، خود عامل مهمي در شکلدهي و درونيسازي انگارههاي جنسيتي در #دانشآموزان است. ازاينرو، در سراسر اين نظام عليرغم تأکيد آن بر برابري زن و مرد در احراز نقشهاي جنسيتي، دانشآموزان عملا شاهد تفوق و برتري مردان در نقشهاي اجتماعي مديريتي و رهبري هستند و بهاينترتيب در مدرسه از طريق برنامه و محتواي آموزشي آشکار و پنهان، بسياري از تفاوتهاي جنسيتي موجود در جامعه را ميپذيرند و آن را نرمال و بهنجار تلقي ميکنند اما آنچه درپي اين آموزشها به جاي ميماند، به همان اندازه که به زيان زنان است، بدون شک در دنياي کنوني به زيان مردان نيز خواهد بود. وقایع اتفاقیه
