درسي ضد محيط‌زيست در پايه يازدهم آموزش تدريس خواهد شد

آدرس غلط به دانش‌آموزان
نجمه جمشیدی
در کتاب انسان و محیط‌زیست پایه یازدهم، این‌گونه آمده است که سدسازی يك اقدام ملی ضروری است
براساس تحقيقات انجام شده، سدسازي و پروژه‌هاي انتقال آب، دومين عامل بياباني‌ شدن ايران معرفي شده‌اند
چگونه در كتابي كه باهدف ارتقاي دانش و آگاهي زيست محيطي فرزندان اين مرز و بوم تاليف شده است، سدسازي يك ضرورت ملي عنوان مي‌شود
داستان بحران زيست محيطي ايران تنها به كتاب‌هاي درسي كشور ختم نمي‌شود، خبر درسي در كتاب‌هاي جغرافياي دانش‌آموزان استراليايي موجب تاسف بسياري از ايرانيان شد
به‌گفته كارشناسان اين حوزه، به‌زودي شاهد جنگ آب در ايران خواهيم بود. درحال حاضر به‌دليل همين پروژه‌هاي انتقال آب بسياري از هموطنان كشورمان به‌جان يكديگر افتاده‌اند
«انسان و محیط زیست» عنوان كتابي است كه از ابتداي مهر سال 96 براي دانش‌آموزان پایه یازدهم در مدارس ايران تدريس مي‌شود. اين كتاب مسائل مربوط به چهار عنصر محیط زیست «آب»،«خاک»، «هوا» و «انرژي» را به‌صورت مساله محور مطرح مي‌كند و همچنين در خصوص تنوع زیستی، زباله و گردشگری نيز مباحثي را عنوان مي‌كند. به‌گفته مسولان آموزش و پرورش از صفر تا 100 تالیف این کتاب در دفتر تالیف انجام شده و از متخصصان سازمان حفاظت محیط زیست نیز کمک گرفته‌ شده است. مسئولان هدف از تدريس اين كتاب را حل كردن معضلات زيست محيطي از طريق افزايش فرهنگ و آگاهي عنوان مي‌كنند. البته كتاب «انسان و محیط زیست» حاشيه‌هايي را نيز به‌دنبال داشته است. تدريس آن توسط معلمان جغرافيا يا دانش‌آموختگان محيط زيست موضوع بحث ميان آموزش و پرورش و سازمان محيط زيست بوده است.
سدسازي ضرورت ملي!
اما در ميان اين حاشيه‌ها مساله‌اي كه تاكنون به آن پرداخته نشده، محتواي آموزشي كتاب است. تصويري در شبكه‌هاي اجتماعي منتشر شده مبني بر اينكه در کتاب انسان و محیط‌زیست پایه یازدهم این‌گونه آمده است که «سدسازی یک اقدام ملی ضروری است».
در تصويري كه از درس اين كتاب منتشر شده،آمده است:« آب رودها، چشمه‌ها، و درياچه‌ها، گاهي مستقيم با لوله يا كانال به محل مصرف انتقال مي‌يابد و ميزان آب مورد نياز را در فصل‌هاي مختلف در اختيار استفاده‌كنندگان قرار مي‌دهد.اما به دليل تغييرات ميزان آب و فصلي بودن رودها و چشمه‌ها در فصل‌هاي مختلف و حتي خشك شدن آن‌ها در تابستان كه بيشترين مصرف كشاورزي نيز در اين زمان است، ذخيره شده كه اين ذخيره‌سازي از طريق احداث سد انجام مي‌شود.
مديريت منابع آب
با توجه به مشكلات كمبود آب در كشور، توجه به مديريت منابع آب بسيار ضروري است. تاكنون در اين بخش، اقداماتي صورت پذيرفته است كه به برخي آن‌ها مي‌پردازيم.
الف) آب‌هاي سطحي: سدسازي يك اقدام ملي ضروري است كه به منظور مديريت منابع آب، كنترل سيلاب‌ها، توزيع مناسب آب در سطح كشور، ذخيره‌سازي منابع براي دوره‌هايم صرف دراز مدت و ايجاد ذخيره انرژي پاك انجام مي‌شود. مجموعه سدهاي ساخته شده در چند دهه اخير، نقش ويژه‌اي در پيشرفت كشور در زمينه‌هاي فوق داشته است. اما مانند بسياري از اقدامات بشري ديگر، سدسازي نيز بايد با مراقبت‌هاي محيط‌زيستي جدي همراه باشد. به‌عنوان مثال كم‌توجهي به مسائلي نظير پايين‌دست رود، تشديد تبخير از سطوح آبي سدها و مكان‌يابي نادرست سد، مي‌تواند براي ارزش‌هاي منابع طبيعي پيامدهاي نامطلوبي را به دنبال داشته باشد».
عامل بياباني يا ضرورت ملي!
حال پرسش اينجاست چگونه در اين كتاب سدسازي را يك اقدام ملي ضروري اعلام كرده‌اند. براساس تحقيقات انجام شده، سدسازي و پروژه‌هاي انتقال آب دومين عامل بياباني‌ شدن ايران معرفي شده‌اند.
حال پرسش اينجاست چگونه كتابي كه باهدف ارتقاي دانش و آگاهي زيست محيطي فرزندان اين مرز و بوم تاليف شده است، سدسازي در آن يك ضرورت ملي عنوان مي‌شود. اين پرسشي است كه مسئولان سازمان محيط زيست و وزارت آموزش و پرورش بايد پاسخگوي آن باشند.
بحران محيط زيست ايران در كتاب‌هاي درسي
اما داستان بحران زيست محيطي ايران تنها به كتاب‌هاي درسي كشور ختم نمي‌شود، چند وقت پيش بود كه خبر درسي در كتاب‌هاي جغرافياي دانش‌آموزان استراليايي موجب تعجب و البته تاسف بسياري از ايرانيان شد. چه شد ايرانياني كه آب را چنان مقدس مي‌دانستند كه میهن خويش را «آب و خاک» می‌ناميدند، اين روزها شده‌اند درس عبرتي براي نسل آينده مردمي آن‌سوي دنيا. عكسي در شبكه‌هاي اجتماعي ميان ايرانيان دست به دست مي‌شد و هركه با ديدن آن آه و فغان سر مي‌‌داد كه ما را چه شده است.
تصويري مربوط به صفحه‌اي از كتاب جغرافياي دانش‌آموزان استراليايي درباره پيامدهاي مخرب انتقال آب بود، تصويري كه در آن چاپ شده بود براي ايرانيان بسيار آشنا بود. تصوير مقايسه درياچه اروميه قبل و بعد از خشك شدن. تصويري كه گوياي بي‌اهميتي ما ايرانيان به مايع حيات بود.
ايران درس عبرت‌ دانش‌آموزان‌استراليايي
در اين درس آمده است« چه اتفاقي ميفتد وقتي ما آب را جابه‌جا (انتقال) مي‌كنيم.
خيلي از درياچه‌هاي بزرگ جهان در حال كوچك شدن هستند و رودخانه‌هاي بزرگ از جمله كولورادو، ريوگراند، اينداس، گِنگس، فيل و مارِي در طول ماه‌ها و حتي سال مقادير زيادي آب از دريا مي‌گيرند (يا خالي مي‌كنند).
يك سوم از رودخانه‌ها و درياچه‌هاي جهان در حال خشك شدن هستند. چاه‌ها و سفره‌هاي آب زيرزميني تحت تاثير سه ميليارد آدم هستند و استفاده بي‌رويه از اين آب‌ها در دراز مدت مقصر اصلي است.
چرا آب انتقال پيدا مي‌كند؟
اين انتقال سنگين آب به‌خاطر افزايش جمعيت و پمپاژ آب به مناطق مختلف هستند. براي مثال مي‌توان انتقال آب از رودخانه snowy River به Murray را گفت.
انتقال مي‌تواند كمبود آب را در مناطق ديگر جبران كند و فرصتي براي آبياري كشاورزي (آبرساني براي كشاورزي)، توليد برق (انرژي) توسط آب باشد، اما اين انتقال آب هميشه نمي‌تواند از منبع آب به همين صورت ادامه پيدا كند.
مرگ درياچه اروميه در ايران
بزرگ‌ترين درياچه خاورميانه و يكي از بزرگترين درياچه‌هاي نمك در جهان خشك مي‌شود. از سال 2005 تاكنون بيش از 65 درصد مساحت درياچه اروميه از دست رفته است. حال سطحي از كوه نمك نمايان شده و ديگر در زير آب نيست. عكس 1(a) و (b) را ببينيد. اين درياچه در سال 1971 از سوي سازمان Ramsar به‌عنوان يك درياچه مهم و بين‌المللي اعلام شده و در سال 1976 اعلام شد كه يونسكو آن را تحت حمايت ذخيره بيوسفر قرار داده است.
درياچه و زمين‌هاي اطراف آن، منبع مهم غذايي و همچنين پرنده‌هاي مهاجري است كه از ميگو Shrimp تغذيه مي‌كنند. به غير از پلانگتون‌ها، ميگو‌ها تنها جانداراني هستند كه در اين آب مي‌توانند زندگي كنند.درياچه اروميه، آخرين ايستگاه جابه‌جايي آب (يا ايستگاه پاياني انتقال آب) مي‌باشد، به‌گونه‌اي كه آب در آن مي‌ماند و از آن بيرون نمي‌رود.
برخي رودخانه‌هاي ثابت (پايدار) و برخي رودخانه‌هاي غير ثابت (موقت يا ناپايدار) كه به اين درياچه مي‌ريزند با خود نمك طبيعي مي‌آورند.به‌خاطر آب و هواي گرم، مقدار زيادي آب بخار مي‌شود و در پي آن نمك در اطراف زمين رودخانه به جاي مي‌گذارد. عكس دو نشان مي‌دهد كه سطح درياچه اروميه كوچك‌تر شده است.
چرا اين رودخانه خشك مي‌شود؟
دلايل پايين رفتن درياچه، خشكسالي، انتقال بي‌رويه و آب‌رساني كشاورزي بيش از حد مي‌باشد.خيلي اوقات مردم آب را غيرقانوني استخراج مي‌كنند، بدون اينكه هزينه‌اي براي آن پرداخت كنند و حتي بيش از حد مجاز استخراج مي‌كنند».
آب در گذشته ايران زمين
آب در ايران باستان جايگاه ويژه‌اي داشته است تا جايي‌كه آب نيز يك الهه داشته‌ است، الهه‌اي به‌نام آناهيتا.
به‌باور ایرانیان باستان الهه آب، فرشته نگهبان چشمه‌ها و باران و نماد باروری، عشق و دوستی بوده است. در تقویم ایرانی روز دهم آبان باستانی برابر با چهارم آبان فعلی به‌عنوان جشن آبانگان مشخص شده است. آبانگان جشن آناهیتا(آناهید)، الهه آب است. در جشن آبانگان، ایرانیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه‌ها، الهه آب را نیایش می‌کردند. آناهیتا الهه بارندگی و رویش و زایندگی بود که به اراده و تدبیرش باران فرو می‌آمد رودها به جریان می‌آمدندگیاهان می‌روییدند و حیوانات و انسان‌ها زاد و ولد می‌کردند. رحمت آناهیتا شامل تمام موجودات زنده می‌شد و ازاین جهت یک ذات مقدس برای تمام ایرانیان بود.
در نوشته‌های مذهبی و براساس روایات دینی اوستایی مورد تاکید بوده، مثلا اینکه از مهم‌ترین دستورات زرتشت برای زندگی بهتر، دوری از گناه و پرهیز از دروغ، خود داری از آلوده کرده عناصر چهارگانه موثر بر زندگی بشر که آب، باد، خاک و آتش هستند . ایجاد آبادانی و کاشت گیاه و درخت، خشکاندن مرداب‌ها و مانداب‌ها، از بین بردن حیوانات موذی، حفر قنات و چاه برای آبیاری و مهم‌تر از همه کشاورزی بوده است.
آب در حال‌حاضر
شايد اگر روزي كه خبر احتمال خشك شدن درياچه اروميه به‌گوش رسيد، هر ايراني نسبت به اين موضوع حساس مي‌شد؛ امروز شاهد از نفس افتادن گاوخوني، سياه‌بخت شدن بختگان، خشكي هامون، نابودي هور‌العظيم، به‌شماره افتادن نفس‌هاي تالاب انزلي و هزاران درياچه و تالاب ديگر نبوديم.
نبرد آب در ايران
اما اين‌بار نبود مديريت اصولي در منابع آبي در كشور و مافياي آب یکپارچگی هویت ملی ایرانیان را نشانه رفته است.
به‌گفته كارشناسان اين حوزه، به‌زودي شاهد جنگ آب در ايران خواهيم بود. درحال حاضر به‌دليل همين پروژه‌هاي انتقال آب بسياري از هموطنان كشورمان به‌جان يكديگر افتاده‌اند. كشاورزان شرق اصفهان با بلدوزر به جان لوله انتقال آب از اين استان به استان يزد افتاده‌ و آن را شكستند. مردم چهارمحال بختياري نيز به‌دليل پروژه‌هاي انتقال آب بي‌شماري كه از استان‌ها به اصفهان اجرا شده با اصفهاني‌ها به مشكل برخورده‌اند و به همین ترتیب، لرها، قمی‌ها، اصفهانی‌ها، کاشانی‌ها، یزدی‌ها، کرمانی‌ها، سیستانی‌ها و ترکمن‌ها به مشکل خورده‌اند.
با ادامه روند فعلي به‌زودي به احتمال زياد صفحات بيشتري از كتاب‌هاي درسي دانش‌آموزان دنيا به تالاب‌ها و درياچه‌هاي خشك شده ايران اختصاص مي‌يابد.
روزنامه قانون