تعلیم و تربیت: لذت یادگیری

بسیاری از افراد در جامعه ما بلدند درباره‏ی ضرورت و منزلت یادگیری و دانایی،نطق‏غرایی بکنند.اما در عمل، کاری انجام نمی‏دهند.شعارزدگی یادگیری آفت‏های زیادی‏ در جامعه‏ی ما ایجاد کرده است:

*خودفریبی ناشی از توجه به ظواهر موضوع.

*جدی تلقی نشدن جایگاه یادگیری در زندگی مردم.

*انحراف در دلیل‏یابی و آسیب‏شناسی معضلات‏ فرهنگی.

*استفاده‏ی ناصحیح از موقعیت‏های علمی.

*تنزل جایگاه و شأن دانایی و استفاده‏ی ابزاری و تشریفاتی از دانش‏افزایی.

*ساده‏انگاری و ساده‏اندیشی درباره‏ی یادگیری و دانایی.

فرض کنید خبرنگار هستید.میکروفون در دست بگیرید و از دانش‏آموزان و دانشجویان سؤال کنید چرا درس می‏خوانید؟

از معلم و استاد سؤال کنید چرا دوست دارید فرزندتان‏ درس بخواند؟از مردم کوچه و بازار سؤال کنید آیا یادگیری‏ خوب است؟به‏طور حتم جواب‏های قشنگی خواهید شنید. حرف‏های گنده گنده و سطح بالا از کوچکترها و حرف‏های‏ عالمانه و خیرخواهانه از بزرگ‏ترها.اما حیف که فقط حرف‏ها قشنگ‏اند،ولی چیزی از واقعیت‏های تلخ جامعه نمی‏کاهند.

یادگیری یک لذت است.اما نه یادگیری شعارزده و تشریفاتی.لذت یادگیری،به جای حرف و شعار به باور نیاز دارد;به فرصت‏هایی برای چشیدن این لذت نیاز دارد و به‏ شعف و عطش درونی نیاز دارد.لذت یادگیری را با هیچ توجیه‏ و شعاری از خود دریغ نکنید.

یادگیری و دانش‏آموز

یکی از سوژه‏های مورد توجه اکثر خانواده‏ها،مسائل‏ تحصیلی فرزندان است.والدین دوست دارند فرزندانشان‏ بیشترین و بهترین پیشرفت تحصیلی را داشته باشد و از طرف دیگر،افت تحصیلی،برای آنها موضوعی غیرقابل‏ پذیرش است.والدین از این‏که فرزندانشان دیگر هنگام‏ ورود به دوره‏های راهنمایی و متوسطه دچار افت تحصیلی‏ می‏شوند،با تعجب سؤال می‏کنند که چرا فرزندشان انگیزه‏ای‏ برای درس خواندن ندارد؟هنگام یافتن دلایل ضعف و مشکلات تحصیلی دانش‏آموزان بیشتر به مسائلی از قبیل‏ تنبلی و بی‏خیالی و بازی‏گوشی استناد می‏شود.ولی آیا این

همه داستان است؟

به جرئت می‏توان گفت که والدین،معلمان و سایر افراد دخیل در مسائل تحصیلی دانش‏آموزان،بسیار ساده‏انگارانه و سطحی رفتار می‏کنند.کمتر کسی است که در دلیل‏یابی افت‏ تحصیلی به«لذت یادگیری»نیز توجه کند.

به چندین و چند دلیل ما،مدرسه و والدین،کاری می‏کنیم‏ که لذت یادگیری از دانش‏آموزان گرفته می‏شود.وقتی این لذت‏ کم می‏شود یا از بین می‏رود،طبعا انگیزه و به دنبال آن‏ افت تحصیلی پیش می‏آید و ما چه کار می‏کنیم تا این افت‏ها جبران شود؟

اگر درک کنیم که«یادگیری لذت است»شاید بهتر پی‏ ببریم که چرا از تلاش‏هایمان کمتر نتیجه می‏گیریم؟مگر می‏توان در کسی به زور انگیزه ایجاد کرد؟مگر امکان دارد لذت بردن از چیزی تحمیلی باشد؟چه پیش می‏آید که یک‏ دانش‏آموز کنجکاو و علاقه‏مند به یادگیری،در ۶ سالگی به‏ تدریج به فردی بدون انگیزه تبدیل می‏شود؟یک دلیل مهم‏ آن همین است که فرآیند یاددهی-یادگیری در جامعه‏ی ما نه تنها منطقی نیست،بلکه گاهی جنبه‏ی منفی هم دارد. مدارس و کلاس‏های ما گاهی نه تنها ایجاد انگیزه نمی‏کنند، بلکه انگیزه‏های داشته را هم از بین می‏برند.بازخواست‏های‏ معلم و والدین از درس و مشق،امتحانات،سخت‏گیری‏ها و کنترل‏ها،تکالیف تحمیلی و غیرفعال،تأکید صرف و جایزه‏ و ایجاد انگیزه‏های بیرونی و سایر موارد،به یک نتیجه منجر می‏شوند:یادگیری از عملی اختیاری به عملی اجباری تبدیل‏ می‏شوند.در این وضعیت کودک یا نوجوان،دیگر از یادگیری‏ لذت نمی‏برد و آن را کاری برای خودش نمی‏داند.جرا بعضی‏ از دانش‏آموزان به تدریج از درس و مدرسه نیز بیزار می‏شوند؟ آیا این پدیده ذاتی یا محصول اکتساب است؟چرا به جای‏ آن‏که موقعیت‏هایی برای لذت بردن از یادگیری تدارک‏ ببینیم،کاملا برعکس عمل می‏کنیم و موقعیت‏ها و فرصت‏ها را بر ضد«لذت یادگیری»به کار می‏گیریم؟نیت مدارس و والدین خیرخواهانه است.اما این خیرخواهی با ناشیگری و ناکارآمدی توأم می‏شود و بازخوردی منفی بر جای می‏گذارد.

در بیشتر تلاش‏های مدارس و والدین برای ارتقا و انگیزه‏ی‏ تحصیلی و ایجاد زمینه برای پیشرفت تحصیلی نوعی از زور و تحکم نهفته است.البته دلیل اصلی استفاده از چنین‏ روش‏هایی،بی‏حوصلگی و تسریع در نیل به نتیجه است.

اگر به مشکلات تحصیلی دانش‏آموزان از زاویه‏ی«لذت‏ یادگیری»نگاه کنیم،به‏طور حتم برای یافتن زاهکارهای‏ اصلاحی نیز به نتایج متفاوتی خواهیم رسید.اصلا کسی به‏ این نکته توجه دارد که بزرگ‏ترین وظیفه‏ی آموزش و پرورش، یاد دادن نیست،بلکه ایجاد شوق یادگیری است؟

از ان‏جا که نمی‏توانیم شوق یادگیری را در سطح گسترده‏ ایجاد کنیم،از جند موقعیت علمی دانش‏آموزان در مسابقه‏ها و المپیادها ذوق‏زده می‏شویم.مدارس ما بیش از هر چیز به‏ روح جدیدی از جنس لذت یادگیری نیاز دارند.با علم کردن‏ شاگرد اول‏ها،المپیادی‏ها،برندگان مسابقه‏ها،تیزهوش‏ها، موفقیت‏های مدارس برخوردار و…،ضعف‏های خود را در ایجاد نکردن شوق یادگیری و تحرک علمی می‏پوشانیم.

منطقی بیندیشیم.اگر ما به جای دانش‏آموزان امروزی‏ بودیم،چه می‏کردیم؟آیا وقتی وضعیتی فراهم می‏آوریم‏ که دانش‏آموز از یادگیری لذت نمی‏برد،حق داریم که افت‏ تحصیلی را غیرعادی تلقی کنیم؟آیا در چنین وضعیتی می‏توان‏ انتظار داشت که دانش‏آموزان به مدرسه علاقه‏مند باشند؟