در شرايطي که بيشتر خانههاي شهري تبديل به آپارتمانهاي کوچک و به دور از فضاهاي بازي شده است، حداقل کاري که ميتوان براي تامين بهداشت جسمي و روحي كودكان و نوجوانان داشت، ايجاد فضاي شادي بخش در مدرسه است. دانشآموزان چندين ساعت از روز را در مدرسه ميگذرانند و اگر فضاسازي مناسبي در مدارس ايجاد شود، به شاد زيستن فرزندان خود کمک کردهايم.
شاداب سازي مدارس را بايد در ابعاد ظاهري و ابعاد معنوي جست و جو کرد. همچنين براي دستيابي به تحقق آرمانهاي مربوط به شاداب سازي مدارس بايد تحولي جدي در نگرش مديران و مسئولان نظام آموزش و پرورش ايجاد شود.براى اين که سلامت جسمانى و روانى کودکان، دانشآموزان، اطرافيان و خودمان حفظ شود، بايد سعى کنيم با شناسايى عوامل مؤثر بر شادى، موجبات تقويت عوامل مثبت و تقليل عوامل منفى مؤثر بر شادى را فراهم کنيم.
از آن جا که شادى بزرگ ترها عامل مؤثر در شادى و نشاط کودکان است و اوليا و مربيان غمگين نمىتوانند فرزندان و دانشآموزانى شاد تربيت کنند، با ارائه نظام اعتقادى درست براى دستيابى به شادى، مى توان به افزايش شادى در ميان افراد جامعه کمک کرد. به اين ترتيب مردم مى توانند تغييرى مثبت در زندگى خود به وجود آورند، احساس پيشرفت و لذت در زندگى داشته باشند و به شادى دائمى دست يابند و فقط در اين صورت است که مى توانند شادى را در وجود فرزندانشان نيز پرورش دهند.
سيراب نشدن فرزندان از محبت و عاطفه کافي، بيتعادلي روحي و رواني را بهدنبال دارد. ناآشنايي خانوادهها با روشهاي مؤثر تعليم و تربيت را ميتوان با آموزش احساس مسئوليت در برابر خود، خانواده، واقع بيني همراه با نگرش مثبت، تقويت روحيه همکاري و کار گروهي، آموزش مهارتهاي زندگي، تقويت مهارت ادراکي، و….. به کمک تمامي دستاندرکاران محيط آموزش تا حدود زيادي حل کرد تا در نهايت محيطي شاداب و البته قانونمند ايجاد شود و فرزنداني مفيد، هدفمند و کاربردي پرورش يابند.
مدارس، تامينکننده نيروي کيفي جامعهاند، نه فقط تامينکننده تعداد زيادي نيروي انساني که بهعنوان تحصيل کرده، روانه جامعه ميشوند. پس شناسايي و ايجاد زمينه براي رشد خصايل ممتاز بشري، اولين دغدغه دست اندرکاران تعليم و تربيت در فعاليتهاي علمي يا فرهنگي است که بايد با تمام وجود، خود را وقف ايفاي اين وظيفه سنگين کنند.
نشاط و شادابي در مدرسه باعث رشد و تکامل همه ابعاد وجودي يک دانشآموز در بعد جسماني، شناختي، عاطفي، اخلاقي و معنوي ميشود. چنانچه يک بعد از اين ابعاد دچار صدمه شود، يا مورد غفلت قرار گيرد، دانشآموز به تواناييها و شايستگيهاي کامل دست نخواهد يافت.
شاد زيستن براي کودک به همان اندازه مهم است که تغذيه خوب، محبت کردن و حفاظت از او اهميت دارد. زيرا سلامت روحي، رواني و جسماني او را تامين ميکند.
ميزان شادي و خنده در مدارس ما بسيار پايين است. در مدرسه خالي از شادي، سخنگفتن از شادي قدري مشکل خواهد بود. يکي از مشکلات هر جامعه، غفلت از شادي و نشاط و در نتيجه افزايش بيماريهاي مختلف رواني از قبيل اضطراب و افسردگي است. زندگي با شادي و نشاط معنا پيدا ميکند و در پرتو آن دانشآموزان به ويژه در دوران نوجواني و جواني ميتوانند پلههاي ترقي را بپيمايند. جامعه زنده و پويا جامعهاي است که عناصر شاديآفرين در آن فراوان باشد.
در گذشته بهنظر ميرسيد که وظيفه آموزش و پرورش، توليد عدهاي فارغ التحصيل است که فقط بتوانند امرار معاش کنند، اما چنين مينمايد که در قرن جديد نظامهاي آموزش و پرورش اين مرحله را پشت سر گذاشتهاند و سرلوحه تعليم و تربيت در يک جمله خلاصه شده است: «شوق زندگي کردن را به دانشآموزان بياموزيم». پس بايد معتقد باشيم که درحقيقت رشد پايدار ما در گرو شادي پايدار است.
در آموزش و پرورش مدرن، افزون بر مهارتهاي خواندن، حساب کردن و نوشتن، نيازهاي جديدي در قالب کسب مهارت زيستن و حل مسأله و چگونگي رويارويي با چالشهاي هزاره سوم مطرح شده است. هر گونه ارتباط و تعليمي که بدون روح تحرک، پويايي و شادي باشد، به شکست منتهي ميشود.
تعريف شادي از ديدگاه روانشناختي
روانشناسي به نام ديويد مايرز، سلامت رواني فرد را در ميزان داشتن سرخوشي فرد ميداند و سرخوشي (خوشحالي) را چنين تعريف ميکند: «نوعي احساس امنيت. احساس اين که زندگي به طور کلي به خوبي ميگذرد.»
اين حالت خوشي و نشاط،زودگذر نيست و داراي دوام نسبتا پايداري است که بستگي به عوامل متعددي دارد.
به گفته «مايرز» خوشحالي به سن يا ميزان درآمد، مرد يا زن بودن بستگي ندارد، ولي به بعضي خصوصيات شخصيت فرد و مهارتهاي او، داشتن روابط نزديک با ديگران و برخورداري از اعتقادات مذهبي و عمل کردن به آنها مربوط است.
معلم شاد و با روحيه
اگر قرار باشد روح دانشآموز پرورش و رشد يابد، بايد اين روند از روح معلم آغاز شود. چنانچه روح معلم افسرده و ناتوان باشد، شانس ناچيزي براي تقويت و مراقبت از روح دانشآموزان وجود خواهد داشت. معلماني که نميتوانند حضور توانمند خود را هر روز در کلاس درس نمايش دهند، از لحاظ انتقال فکر با دانشآموزان هماهنگ نيستند و براي پاسخگويي به نيازهاي دانشآموزان آمادگي ندارند. معلم بايد با توجه به هر گونه نقص در درک و دريافت دانشآموز، تلاش کند تا توانايي روشهاي جديد تدريس و گرداندن كلاس را در خود کشف كند. اگر دانشآموزان آگاه شوند که چه بايد بخوانند، چرا بايد بخوانند، درسي که ميخوانند چه سودي در آينده نزديک و آينده دور براي آنها دارد و مورد کاربرد درس در جامعه کجاست و چگونه مورد استفاده قرار خواهد گرفت، اهداف براي شان روشن خواهد شد. باکسب اين اطلاعات است که دانشآموز به كلاس، درس و معلم خود رغبت پيدا ميكند و محيط كلاس و مدرسه براي او شاد و نشاط آفرين ميشود.مدرسه نيز خود از يک روح سرشار برخوردار است. اين موضوع به ندرت مورد تاييد قرار ميگيرد. برخي مدرسه را به عنوان يک ماشين ميشناسند. در حالي كه ميتوان شرايطي را در مدرسه به وجود آورد كه اجازه پرورش روح را بدهد و ايجاد نشاط كند. روشهايي براي فعال کردن مدرسه و کلاس در زير ارائه ميشود. اميد است که اين روشها باعث شود شوق و انگيزه بيشتري در دانشآموزان به وجود آيد.
برخي از اقدامهايي که کارکنان مدارس ميتوانند انجام دهند عبارتند از:
ـ تشخيص اهميت مطالب غير کلامي
ـ توجه به زيبايي محيط آموزشگاه و کلاسهاي درس
ـ نقل داستانهايي درباره مدرسه
ـ برگزاري جشنها و مراسم مذهبي
ـ پرورش روح دانشآموزان
ـ شناسايي علتها به جاي توبيخها
چگونگي ايجاد فضاي شاداب
داشتن بهداشت رواني سالم نيازمند رعايت اصولي است که هم جنبه مادي و هم جنبه معنوي دارد. در واقع شاداب سازي را بايد در ابعاد ظاهري و همچنين معنوي جست وجو کرد که هر يک از اين موارد شامل بررسي موضوعات و مواردي مهم است که با در نظر گرفتن آنها ميتوانيم روان و جسم نوجوان را شاد کنيم. چون نوجوان بايد ابتدا از درون وجودش احساس شادماني داشته باشد و اين احساس شادماني همان حس رضايت از زندگي است که بايد در تمامي ابعاد وجودش رخنه کند.
يکي از شاخصهاي بهداشت رواني احساس رضايت و شادابي است. فردي که احساس ميکند نيازهايش بدون برخورد با موانع در حال تامين است، به زندگي خود اميد پيدا ميكند و به درجهاي از رضايت دروني ميرسد که همواره او را شاد نگه ميدارد.در اين حالت فرد به زندگي ديگران علاقه مند ميشود و به آنها عشق ميورزد. احساس رضايت و شادي سبب پيدايش حاات رواني مختلفي ميشود که دوستي، عشق، محبت، اميد، خوش بيني، همراهي، همدلي و پذيرش از نمونههاي آن است.
راهکارهاي مناسب
ـ تبادل تجربيات موفق مديران در رابطه با شادسازي مدارس
ـ تغيير در وضع فيزيکي مدارس و توجه به نيازهاي دانشآموزان و تنوع برنامهها
ـ توجه جدي به امور معيشتي و رفاهي معلمان به منظور حضور شادابتر آنها در مدارس
ـ بها دادن به دانشآموزان پر تحرک، کنجکاو و پرسشگر
ـ ايجاد فضاي سبز و استفاده از رنگهاي شاد و جذاب در محيط مدرسه
ـ شناسايي افراد خلاق و تشويق آنان در زمينه تغيير و اصلاح مدارس
ـ ايجاد انگيزه در مديران براي مطالعه درباره شادي و جايگاه آن در تعليم و تربيت
ـ توجه به زيبا سازي مدارس
ـ توجه به وضع بهداشت محيط مدرسه
ـ ايجاد فضاي مناسب براي تفريحات سالم دانشآموزان
ـ توجه به نيازهاي عاطفي، روحي و رواني دانشآموزان
ـ مشارکت دانشآموزان در اداره مدرسه
ـ استفاده از تابلوها و پيامهاي بهداشتي شاد و شعرهاي شادي آفرين
ـ تهيه امکانات و مکانهايي ورزشي در داخل مدرسه و بيرون از مدرسه
ـ برگزاري جشنها به مناسبتهاي مذهبي و اعياد ملي با کمک دانشآموزان
ـ برگزاري مسابقات ورزشي ـ تفريحي ـ علمي در بين مدارس و بين دانشآموزان
ـ برگزاري نمايشگاه نقاشي، شعر، خط و مسابقه قرآن به صورت گروهي
ـ دعوت از افراد محبوب و موفق دانشآموزان برجسته مثل هنرمندان و ورزشکاران
ـ اجراي برنامههاي صبحگاهي با نشاط و پر بار
ـ استفاده از مشاوران مجرب و دلسوز براي حل مشکلات تحصيلي و تربيتي دانشآموزان
ـ نمايش فيلم و تئاتر نمايشهاي عروسکي
ـ موسيقي زنده مورد علاقه دانشآموزان
ـ بردن دانشآموزان به موزه، تئاتر، سينما، پارک و اردوگاه با کمک اولياي مدرسه و خانه
ـ تشکيل نمايشگاه کتاب
ـ افزايش مدت زنگهاي تفريح
ـ برگزاري مسافرتها و اردوهاي تفريحي ـ سياحتي
ـ تشکيل گروههاي درسي با حضور فعال دانشآموزان
ـ کنترل عوامل بازدارنده نشاط و تقويت عوامل تسهيل دهنده
ـ جلوگيري از هر نوع برخورد لفظي و بي احترامي به دانشآموزان
ـ ممنوعيت جدي هر گونه تنبيه بدني
ـ پر بار شدن ساعات ورزش
ـ پذيرايي در اعياد و مناسبتهاي مذهبي و غيرمذهبي
ـ توجه به وسايل صوتي و تصويري در مدارس مخصوصا کامپيوتر
توصيههايي براي افزايش شادي
* رسيدگي به خود: کمک به رفع نيازهاي ديگران بدون شناسايي و حل نيازهاي فرد نا ممکن است. بايد فرد توجه کند که چه کارهايي او را خوشحال ميکند. سپس وقت کافي براي انجام دادن آنها در نظر بگيرد.
*سرمايه گذاري در روابط نزديک و صميمانه: بايد هر فرد وقت و محبت خود را به اشخاصي که دوست دارد هديه دهد.
* تلاش در به انجام رساندن کارهاي مورد علاقه: هر فرد بايد، دنبال مبارزه طلبيهايي بگردد که به ارضاي نياز خود براي انجام دادن کارهاي داراي معني و هدف از نظر خود کمک ميکند. هم چنين بايد از فرصتهاي نامنتظر براي آزمون چيزها و کارهاي متفاوت استفاده کند.
*دادن نيرو و انرژي به خود: رسيدگي به وضع سلامت جسماني براي مراقبت از سلامت روان اهميت دارد.
* پرهيز از افراط و تفريط: روحيه همه گاهي قوي و گاهي ضعيف ميشود. ولي بايد سعي کرد که به نوعي حالت تعادل يا حد وسط رسيد.
*خوش بين بودن: اگر فرد همواره در پي آن باشد که ببيند در زندگي چه کمبودهايي دارد، آن عيبها را خواهد يافت و احساسش نسبت به خود از آنچه هست بدتر خواهد شد. بايد فرد به دنبال جنبهها و جلوههاي مثبت زندگي خود هم بگردد.
*نوع دوستي: نيکي کردن به ديگران ممکن است باعث شود فرد احساس خوبي و شادي کند.
*شوخ طبعي: شوخ طبعي به ما اجازه مي دهد ترسها و ديگر احساسات منفي خود را بدون ايجاد ناراحتي براي خودمان يا ديگران بيان کنيم.
نويسنده: منيژه گوگاني
منابع و ماخذ:
ـ مقاله بهداشت رواني در آموزشگاه: سيد محمد ميرکمالي. فصلنامه مديريت آموزش و پرورش، دوره پنجم، تابستان و پاييز 1377
ـ دفتر امور زنان، (1385)، «آشنايي با مهارتها و شيوههاي بهره يابي از امکانات آموزشي، فرهنگي، ورزشي
ـ مرآتي، کيانوش(1382)، «به شادي همي دار تن را جوان»، ماهنامه پيوند، شماره 289،
ـ صباغيان، زهرا(1384)، «مدرسه وتقويت نشاط و اميد به زندگي»، ماهنامه پيوند، انجمن اوليا و مربيان، شماره 309، 310، 311
ـ طاهري، فرشته-ميرحسيني، عصمت، (1385)، «اهميت نماز و چگونگي جذب جوانان به اين فريضه الهي»، ماهنامه تربيت، سال 22، شماره 2،
ـ غفاري چمستان، صفيه(1385)، «راهکارهاي مناسب جهت ايجاد آرامش در زندگي»، ماهنامه تربيت، سال 22، شماره6.
