پژوهش در علوم پزشكي، از شيريني افتخار تا طعم تلخ واقعيت
محسن رستمي، دانشآموخته رشته پزشكي دانشگاه تهران
يكي از توفيقات كشور بهويژه در دهه اخير كه به دفعات مورد توجه مسئولين كشور قرار گرفته است بحث رشد علمي در كشور است. با اين وجود بهزعم جامعه پژوهشگران كشور در حوزه علومپزشكي، اشكالاتي در دوران مسئوليت دولتهاي نهم و دهم در نگاه به علم در كشور نهادينه شد كه نه تنها به رشد علم و حركت علمي كشور كمك چنداني نكرد، بلكه باعث انحراف كشور از مسير علمي صحيح و سوق دادن پژوهشگران به سمت و سوي انحرافي شد! با كمال تأسف، سياستهاي پوپوليستي دولت سابق حدي را براي خود قائل نشد و بر حوزه علم هم با اقتدار كامل تاخت! از نانو گرفته تا سلول بنيادي و از ژنتيك گرفته تا مهندسي و از علوم انساني تا پزشكي، همه و همه در اين حلقه پوپوليستي گرفتار شدند و يكي پس از ديگري توسط مهرورزي دولت به محققين جوان كشور، فتح شدند. در اين ساز و كار شتابزده، توليد علم نه به مفهوم توليد محصول، خدمت و كالا بلكه به عنوان توليد مقاله، تفسير شد و مقاله به عنوان كالايي سياسي وارد ادبيات صاحبان تريبون شد. از سوي ديگر، نه كيفيت مقالات بلكه تعداد مقالات به عنوان نمادي از اين فتح و پيروزي، به عامه مردم و نيز دانشگاهيان ارائه شد و استاد و دانشجو هر روز بيش از پيش به توليد مقالات بيشتر و نه الزاماً با كيفيتتر تشويق شدند. اينگونه بود كه تمام پروژه بزرگ علمي كشور به توليد مقاله تخفيف يافت. در اين خصوص توجه به نكات زير ضروري ميباشد:
قصور دانشگاهيان
دانشگاهيان هم در اين اشتباه بزرگ استراتژيك بيتقصير نبوده و نقش خود را به عنوان چراغ روشن و ديدهبان نظام ايفا نكردند. اساتيد و نخبگان پژوهشي چنان سرمست به به و چه چه مسئولين بودند و دريافت لوحها و جوايز چنان زيرزبانشان مزه كرده بود كه صداي مخالفي سر ندادند و نپرسيدند كه دقيقاً به كدام سو ميرويم و هدف از اين توليد انبوه مقاله چيست!؟ از سوي ديگر، دانشجويان نيز كه خود را خارج از دايره تصميمگيري ميديدند، در مواجهه با اين پديده، منفعت شخصي را در افزايش تعداد مقالات علمي خود ديدند تا پلي جهت اخذ پذيرش از دانشگاههاي غربي براي خود بسازند و در اين ميان آنچه بيش از هر گزينه ديگري مظلوم بود، جريان علمي كشور بود.
مقالات فوقتخصصي
مقالاتي كه در موضوعات Hot topic فوقتخصصي باليني و توسط محدودي از نخبگان كشور نوشته شده است و گاهاً در مجلات معتبر مورد پذيرش قرار ميگيرند به هيچ عنوان نشاني از برتري كشور ما در حوزه سلامت نداشته و تنها نشاندهنده انجام كار علمي در آن حيطه خاص و توسط پژوهشگران خاص است و نه بيشتر. از سوي ديگر انجام پژوهشهاي بنيادين در علوم پايه به شدت هزينهبر و نيازمند سرمايهگذاري كلان و درازمدت ميباشد. همچنين اين قبيل پژوهشها به تكنولوژيهاي مدرن و به روز در زمينه وسايل و ابزار آزمايشگاهي نيازمندند كه در سالهاي اخير و با توجه به تحريمها و مشكلات اقتصادي انجام آنها تا حدود زيادي با مشكل مواجه شده است.
عدم تناسب حوزه مقالات
با توجه به ماهيت علم و گستردگي آن اغلب مقالات پژوهشي به موضوعات بسيار جزيي پرداخته و كمتر بر مباحث كلي دلالت ميكنند. لذا چاپ مقالات پژوهشي به هيچ عنوان نميتواند سرپوشي بر ضعف علمي و اجرايي كشور در حوزه سلامت باشد. اين مشكل وقتي برجستهتر ميشود كه در نظر داشته باشيم كه هنوز برخي مناطق دور افتاده كشور از كمبود حداقل امكانات در خانههاي بهداشت رنج ميبرند و دستورالعمل مشخصي از سوي پژوهشگران داخلي جهت كنترل مشكلات بهداشتي اوليه كشور در بسياري از مناطق ارايه نشده است. در اين ميان بيان جملاتي همچون صاحب رتبه اول بودن در يك حوزه در جهان و دوم بودن در حوزه ديگر، بسيار بسيار دور از واقعيت است.
نمايه كردن مجلات داخلي
در پي مواجه شدن پژوهشگران كشور با سدي به نام اخذ پذيرش مقالات از مجلات معتبر خارجي كه در بانكهاي اطلاعاتي بينالمللي نمايه ميشوند، مسئولين علمي و پژوهشي (با نگاهي كاملاً سياسي) با فرض بخيل بودن اين كشورها در پذيرش مقالات ايراني، شروع به تلاش جهت نمايه كردن مجلات داخلي كشور در بانكهاي اطلاعاتي داخلي و سپس چاپ آنان در مجلات داخلي كردند تا هم چاپ و پذيرش مقالات با مشكلات كمتري روبرو باشند و هم اينكه بر تعداد مقالات علمي كشور بيش از پيش افزوده شود و اين خود نقطه عطفي جديد در حوزه نشر و توليد مقاله در كشور بود! البته نميتوان منكر برخي مزاياي اين طرح همچون كاهش خروج ارز از كشور شد. از سوي ديگر به مقالاتي بها داده شد كه در داخل كشور حايز اهميت بودند و مخاطبين خاص خود را داشتند اما مورد علاقه مجلات خارجي نبودند، اين مقالات كه تا پيش از اين فرصت انتشار در نمايههاي بينالمللي نمييافتند از اين تصميم سود بردند، اما با ترويج چاپ مقالات در مجلات داخلي رفته رفته از جديت داوريها با توجه به روابط شخصي و فشارهاي سازماني كاسته شد و اين موجب افت واضح كيفيت مقالات چاپشده در كشور و البته افزايش دوچندان تعداد آنها شد.
نقش آموزش پژوهش ونقش در ساير حيطهها
پژوهش و آموزش شيوه پژوهش به دانشجويان پزشکي امري ضروريست، نه فقط به عنوان ابزاري به منظور شکوفايي استعدادهاي جوان و دانشمند پروري، بلکه به عنوان ابزاري جهت آموختن شيوه صحيح تفکر، نقد و قضاوت! پزشک آشنا با پژوهش، نه تنها در مواجهه با هر سئوال باليني از پاسخهاي عجولانه و سراسيمه و تنها مبتني بر حدسيات و شنيدهها پرهيز خواهد کرد، بلکه با آشنايي با سازوکار صحيح رسيدن به پاسخ، بر شواهد و شاخصهاي قابل آزمون تاکيد خواهد کرد و با روش علمي در جستجوي پاسخ خواهد بود. اين نگاه علمي و بر مبناي کارشناسي که قابل تعميم به تمام جنبههاي زندگي پزشکان از سياست گرفته تا اقتصاد و فرهنگ خواهد بود، به عنوان يکي از لازمههاي مديريت پر بازده ميتواند نقش موثري در پيشبرد اهداف آنها در مسئوليتهاي باليني و اجرايي داشته باشد. اما نگاهي که در دانشگاههاي کشور (بويژه دانشگاههاي بزرگ) در سالهاي اخير غالب بوده است، دو دسته کردن دانشجويان، به دانشجويان علاقمند به حيطههاي باليني و دانشجويان علاقمند به حيطههاي پژوهشي بوده است که تا حدود زيادي منجر به تک بعدي شدن و صدمه ديدن رشد متعادل دانشجويان شد. مگر ميشود پزشکي را آموخت بدون اينکه با پژوهش آشنا شد؟ نگاهي به واحدهاي درسي دانشگاههاي خارجي در اين خصوص ميتواند براي سياست گذاران راهگشا باشد!
و اما آينده…
وي کار آمدن دولت جديد تا حدود زيادي سياستهاي پوپوليستي جاي خود را به نگاه کارشناسانه و واقع بينانه داده است. از همان روزهاي اول شروع به کار دولت، رئيسجمهور و اطرفيان ايشان باتبيين نگاه خود به پژوهش، آن را نه ابزاري جهت توليد مقاله بلکه شيوهاي جهت رشد عملي و فکري جامعه دانشگاهي و در عين حال ابزاري جهت درآمدزايي، خدمترساني و گرهگشايي از مشکلات توصيف کردند. نگاهي که بعدها توسط مسئولين مربوطه در سازمانهاي علمي دولتي و وزارتخانههاي علوم و بهداشت نيز تکرار شد. با بررسي مصاحبههاي آقاي دکتر ملکزاده وزير بهداشت اسبق و معاونت فعلي تحقيقات و فناوري وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي از جمله در آئين افتتاح موسسه ملي توسعه تحقيقات علوم پزشکي (نيماد) ميتوان به روشني يافت که چه ديدگاه صحيح و اصولي بر حوزه پژوهش کشور در علوم پزشکي جاري شده است. اميد است که جامعه دانشگاهي و دلسوزان نظام سلامت کشور از اين فرصت بدست آمده نهايت استفاده را بکنند و عزم خود را جهت بازگشت به مسير صحيح توليد علم و پژوهش در کشور به کار بندند.
