از کتاب هاي قاعده محور تا آموزش هاي متن محور
محمد عمراني
اشاره: بيش از سه دهه است که زبان عربي با پشتوانه قانون اساسي به عنوان يکي از دروس اصلي دانش آموزان در مقاطع راهنمايي (متوسطه اول ) و دبيرستان (متوسطه دوم ) تدريس مي گردد، اما با گذشت چهار دهه از پيروزي انقلاب اسلامي هنوز هم شاهديم که برخي دانش آموزان وخانواده هاي آنان به اين درس همچون مهماني ناخوانده در جمع ديگردرس هاي مدرسه نگاه مي کنند.به راستي علت چيست؟
و چرا برخي از دانشآموزان از يادگيري درس عربي گريزان هستند؟و راه چاره براي حل اين مسئله چيست؟
بررسي نتايج بدست آمده و تجربه طولاني اخير نشان مي دهد که تـدريس زبان عربي همواره با ناکامي هايي رو به رو بوده است برنامه ريزي نادرست و عدم ارائه چارچوبي مشخص گوياي اين امر است که مسئولان غالبا” در آموزش عربي تعريف و موضعگيري درستي ندارند.
ترديد برخي از دبيران در فايده آموختن زبان عربي براي دانش آموزان رشته هاي تجربي و رياضي و … و همچنين عدم تمايل دانش آموزان در واکنش هاي منفي آنها در برخورد با اين درس از جمله نارسايي هاي آموزشي آن است.بـرخـلاف آن چه که بسياري تصور کرده اند ،
مشـکل اصلي،خود اين زبـان نيست بلکه راه هاي ارائـه آن است. و چنانچه بخواهيم ديدگاه ها و قضاوت هاي نادرست درباره زبان عربي اصلاح گردد بايد به پيروي از اصول زبان آموزي ،آن را مطابق با زمان و مناسب با روحيات دانش آموزان منتقل کنيم و به نظر مي رسد تمـام مشکلات از اينجا ناشي شده که زبان عربـي موقعيت مساعد و شرايط مناسب جهت شناسانيدن خود نيافته است،لذا آنچه در ابتداي کار مقابل زبان آموز قرار
مي گيرد چهره خشک و خشن قواعد صرفي و نحوي و بيان و بلاغت است که حتي بسياري از علاقه مندان و مشتاقان را از پيمودن راه نااميد مي کند.
شايد يکي از مهمترين اشکالات در امر آموزش زبان عربي اين مسئله باشد که آموزش اين زبان درکتابهاي درسي مدارس به شدت قاعده محوربوده است ، ضمن آنکه بسياري از دبيران عربي، يا فارغ التحصيل رشته هايي غيراززبان عربي هستند و يا آموزش اين زبان را منحصر به حفظ قواعد صرف و نحو ميدانند و تصوّر آنان اين است که يادگيري زبان عربي فقط در تجزيه و ترکيب کلمات است. اين درحالي است که به عقيده کارشناسان قواعد وسيله اي
براي فهم زبان و ايجاد مهارت تفهيم و تفهّم است امّا کتابهاي عربي در سال هاي گذشته اين طور نبودند لذا يک تغيير اساسي در شيوه آموزش آن لازم و ضروري بود، که خوشبختانه در سالهاي اخير با متن محور شدن کتاب هاي درسي اين اتفاق افتاده است ولي هنوز تا رسيدن به مرحله ايده آل فاصله زيادي داريم.
در حال حاضر کتابهاي عربي مدارس،
«واژه محور» و«متن محور» هستندو اين اولين گام بسوي موفقيت است و گامهاي ديگر در اين راه سپردن کار به کاردان يعني
به کار گيري معلمان فارغ التحصيل زبان عربي در تدريس اين زبان تخصصي و تغيير نگاه مدرسان زبان عربي از قاعده محوري کتابها به متن محوري و….. است.بقول کارشناس گروه عربي سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي «وقتي آموزش عربي، متن محور باشد، جذاب و کاربردي است چرا که دانشآموز با خود ميانديشد آموختههاي من در زندگي به کارم مي آيد و ميتوانم وقتي قرآن ميخوانم يا سفري به کشورهاي عربي ميروم، جملات را متوجه شوم »به اعتقاد عادل اشکبوس « دانشآموز با خود فکر ميکند، اگر سفري به کشوري عربي بروم و نتوانم مسير را پيدا کنم به عنوان مثال ميگويم «أنا ساکن في فندق خدام الحسين.»؛ هيچ کس از من نمي پرسد «أنا» مبتدا يا خبر است؟ آنجا بايد بتوانم زبان را درک کنم و به کار ببرم. »اشکبوس با بيان اينکه هدف اصلي کتابهاي جديد عربي، «فهم متن» است،
مي گويد: وقتي دانشآموز بتواند متن را درست بخواند و ترجمه کند، ديگر درس را متوجه
مي شود و مکالمه را نيز متوجه ميشود.
وي اضافه مي کند: کتابهاي درسي عربي پيشين قواعدي بسيار دشوار را آموزش ميداد و ظرافتهاي زباني به گونهاي آموزش داده ميشد که گويا قرار است دانشآموزان به زبان عربي شعر بگويند و يا سخنراني کنند. حرکتهاي انتهاي کلمات که بيانگر نقش کلمات يا به اصطلاح اِعراب هستند به شيوهاي افراطي آموزش داده ميشد.
کارشناس گروه عربي سازمان پژوهش و برنامه ريزي
آموزشي با تأکيد بر اينکه بين آموزش زبان عربي به عرب زبان و غير عرب زبان فرق بسيار است ولي متأسّفانه آموزش عربي در کتابهاي درسي گويي براي عرب زبان بود، مي افزايد: دانستن ظرافتهاي دشوار زباني براي کسي که يک زبان را در حد نياز ميخواهد بداند، جذابيت ندارد و او را خسته ميکند و با گذر زمان، او را از يادگيري متنفّر ميکند.
با مروري ساده بر مطالب کتاب هاي آموزش عربي سال هاي گذشته متوجه مي شويم که بسياري از کلمات فقط يک باردر کتاب تکرار شده بودند در حالي که در کتاب هاي جديد ،
کلمات و عبارتهاي درسي پايه هفتم در پايه هاي
هشتم و نهم نيز تکرار ميشوند.
گفتني است که تأليف کتاب هاي عربي مقطع متوسّطه دوم با رويکرد متن محور از سال 1392درگروه عربي سازمان پژوهش و
برنامه ريزي آموزشي آغاز شده است و دليل اصلي موفقيت اين کتاب ها حضور تعدادي از مولفان وصاحب نظران توانمند زبان عربي در شوراي تأليف و برنامه ريزي درسي بوده است.
نکته ديگر اينکه هدف اصلي کتابهاي جديد آموزش عربي مدارس، «فهم متن» است، و هنگامي که دانشآموز بتواند متن را درست فهميده و ترجمه کند، ديگر درس را متوجه مي شود و طبيعتا مکالمه را نيز متوجه ميشود.
کتابهاي درسي آموزش عربي سال هاي قبل ، قواعد بسيار دشواري را آموزش ميداد و ظرافتهاي زباني درآن کتابها به گونهاي آموزش داده ميشد که به گفته ” اشکبوس ” گويا قراربود دانشآموزان به زبان عربي شعر بگويند و يا سخنراني کنند. ضمن آنکه اِعراب به شيوهاي افراطي آموزش داده ميشد.
تجربيات زبان شناسان نشان مي دهد که دانستن ظرافتهاي دشوار زباني براي کسي که ميخواهد، يک زبان را در حد رفع نيازبداند نه تنهاجذابيت ندارد بلکه به مرور زمان، او را از يادگيري نيز متنفّر ميکند.
در حال حاضر کتابهاي آموزش عربي مدارس «متن محور» و «واژه محور» هستند؛ به همين دليل در پايان کتاب، کلمات و عبارت هاي جديد تمام پايهها وجود دارد، به عنوان مثال در پايه نهم، تمام واژههاي پايههاي هفتم، هشتم و نهم در پايان کتاب آمده است. اين در حالي است که در چند دهه گذشته چنين چيزي در کتابهاي درسي معمول نبوده است.و فراموش نکنيم که براي يادگيري بهتر هر زباني ، دانشآموزيا زبان آموز بايد از طريق يادگيري لغت ها و عبارات ذخيره واژگانياش را افزايش دهد.
آموختن زبان عربي در حد فهم زبان، براي
دانش آموز، کافي است ودرک مطلب وآموختن «صرف» ازعلم «صرف و نحو»، بسيار مفيدتر است زيرا هر زبان آموز تازه کاري در پي فهميدن منظور مخاطب است و اگر درتکلم اشکالي داشته باشد چندان مهم نيست ندارد.
هدف از آموزش قواعد کمک به تسريع و تسهيل آموزش است، و مطالبي که مملو ازريزه کاريهاي نحوي باشد، براي دانشآموز هيچ سودي ندارد، ريزه کاريهاي نحوي فقط براي کساني مفيد است که ميخواهند از آيات قرآن و احاديث، حکم شرعي استنباط کنند. براي دانش آموز، آموختن عربي در حد فهم زبان، کافي است و دانشآموز و حتي دانشجوي رشته عربي نميتواند در هنگام گفتوگو مسائل نحوي زبان را رعايت کند. و حرف آخر اين که نتيجه سختگيري درآموختن علم «صرف و نحو»، ، اين مي شود که هيچ دانش آموزي پس ازپشت سر گذاشتن 6 سال آموزش عربي درمدرسه پس ازگرفتن ديپلم نه مي تواند چند جمله عربي حرف بزند و نه قادر است که چند سطر به اين زبان بنويسد. رسالت
