روشهاي تدريس متداول و سُنتي –
علي پورعليرضاتوتکله – کارشناس ارشد علوم تربيتي
تدريس يک فعاليت آگاهانه و برنامهريزي شده است که بوسيله معلم براي رسيدن به اهداف خاصي طراحي و تدوين ميشود. روش تدريس معلم بايد با اصول و اهداف آموزش و پرورش و ويژگيهاي دانشآموزان هماهنگ باشد، تا بتواند ضمن جهت دادن به فعاليتهاي آموزشي خود، آنها را به سوي اهداف تعليم و تربيت هدايت نمايد. معلم بايد در جريان تدريس، زمينه و شرايطي را براي دانشآموزان فراهم کند، تا عمل يادگيري براي آنها آسان، هيجانانگيز و لذت بخش شود. معلم بايد با خصوصيات و نيازهاي فراگيرندگان در هريک از دورههاي تحصيلي آشنا باشد ؛ زيرا هيچ معلمي نميتواند بدون شناخت دانش آموزان از لحاظ رشد ذهني، عاطفي، رواني، اجتماعي و… در تدريس خود موفقيتي را کسب کند. معلم بايد بر محتواي آموزش و موضوع درسي که ميخواهد براي دانشآموزان ارائه دهد، تسلط داشته باشد. توانايي احاطه معلم بر محتواي درسي باعث ميشود که دانشآموزان در جريان يادگيري و آموزش با مشکلات کمتري مواجه شوند.
آشنايي معلم با تمامي روشهاي تدريس و محاسن و معايب هر يک از آنها کاملاً ضروري است ؛ به همين دليل به مهمترين روشهاي تدريس به صورت خلاصه اشاره ميگردد:
روش تدريس سخنراني
يکي از قديميترين روشهاي تدريس، روش سخنراني است. در اين روش معلم مطالب و موضوعات درسي را به صورت شفاهي بيان ميکند و شاگردان ضمن گوش دادن به سخنان معلم، ممکن است يادداشتهايي هم بردارند و يا ساکت و صامت در کلاس بنشينند. نتيجهاي که از اين روش حاصل ميشود، بستگي به نوع گفتههاي معلم و چگونگي اثراتي که بيان او ميتواند بر روي دانشآموزان داشته باشد، دارد. روش سخنراني ميتواند رسمي يا غيررسمي باشد. در سخنراني غيررسمي شنوندگان ميتوانند اظهارنظر کنند و سؤالات خود را مطرح نمايند. بطور يقين سخنراني غيررسمي براي تدريس مناسبتر است؛ زيرا باعث پيدايش افکار انتقادي در دانشآموزان ميشود. روش سخنراني ميتواند بيان يک واقعيت، عقيده يا طرح يک مسئله باشد، که در اين صورت دانشآموزان وادار ميشوند تا در حل آن مسئله شرکت فعال داشته باشند. بطور کلي روش سخنراني ممکن است جالب و جذاب و يا خسته کننده و کسل آور باشد و اين بستگي به سخنران، موضوع مورد بحث، زمان و مکان سخنراني، وسعت کلاس، وضعيت دانشآموزان، تناسب موضوع با سن و اطلاعات شنوندگان و… دارد. مهمترين قسمت سخنراني متن و محتواي آن است و براي رفع بسياري از مشکلات بايد براي روش سخنراني برنامه ريزي صحيح به عمل آيد. معلم بايد پس از سخنراني از دانشآموزان بخواهد که برخي از نکات درس را بيان کنند و يا نظرات خود را درباره آنها بگويند. همچنين معلم بايد به سئوالهاي دانش آموزان پاسخ گويد و نکات اساسي و مهم درس را يادآوري و مرور کند.
بحث گروهي
بحث گروهي گفتگويي است سنجيده و منظم پيرامون موضوعي که مورد علاقه شرکت کنندگان در بحث است. روش بحث گروهي براي کلاسهايي قابل اجرا است که تعداد دانشآموزان آن 6 تا 20 نفر باشند. در اين روش معمولاً معلم موضوع يا مسئله خاصي را در کلاس مطرح ميکند و دانشآموزان درباره آن به بحث و گفتگو ميپردازند. روش بحث گروهي به دانش آموزان اين فرصت را ميدهد تا پس از طرح مسئله، براي يافتن پاسخ آن تلاش کنند و با يکديگر به تبادل نظر بپردازند. بحث گروهي يکي از بهترين روشها براي ايجاد افکار انتقادي، پي بردن به نقاط ضعف افراد و ايجاد تغييرات رفتاري در آنهاست.همچنين فرصتي را براي معلم فراهم ميکند، تا دانشآموزان خود را بهتر بشناسد و از ميزان اطلاعات و تواناييهاي آنها مطلع گردد. از آنجا که در اين روش مسئوليت با دانشآموزان است، براي دوره ابتدايي چندان کاربردي ندارد و بيشتر براي سالهاي آخر دبيرستان و دانشگاه مناسب است. در اين روش معلم بايد سعي کند تا موضوع بحث دقيقاً معلوم باشد، جريان بحث از مسير خود منحرف نشود، تمام افراد گروه در بحث شرکت کنند، مطالب ارائه شده با هم ارتباط داشته باشد و در آخر جلسه نيز مطالب گفته شده توسط معلم يا برخي از دانشآموزان خلاصه شود.
موارد استفاده از بحث گروهي
1- براي ايجاد توانايي اظهار نظر در حضور جمع
2- ايجاد توانايي رهبري و قدرت انتقاد در افراد
3- جهت ايجاد رابطه اجتماعي مطلوب بين افراد
4- شناخت مسائل و پيدا کردن راه حل
5- تصميم گيري براي انجام يک کار
محاسن بحث گروهي
1- در بحث گروهي افراد ميتوانند در عقايد و تجربيات يکديگر شريک شوند.
2- با روش بحث گروهي، همکاري و احساس دوستي در بين اعضاء تقويت ميشود.
3- در جريان بحث گروهي، فرصتي فراهم ميشود که افراد خود را مورد ارزيابي قرار دهند.
4- در بحث گروهي اعتماد به نفس در افراد تقويت ميشود و روحيه نقاد در آنها ايجاد ميگردد.
5- بحث گروهي، هراس افراد کمرو و خجالتي را براي صحبت کردن در خصوص جمع کاهش ميدهد.
6- بحث گروهي قدرت مديريت و رهبري دانشآموزان را تقويت ميکند.
7- روش بحث گروهي در تقويت استدلال و تقويت انديشه منظم، بسيار مفيد و مؤثر است.
محدوديتهاي بحث گروهي
1ـ براي کلاسهاي پرجمعيت قابل اجرا نيست.
2ـ اگر افراد شرکتکننده در بحث گروهي نقش خود را به خوبي اجرا نکنند، نتيجه مفيدي بدست نخواهد آمد.
3ـ در تمام موضوعها و درسها کاربرد ندارد.
4ـ روش اجراي آن مشکل است و احتياج به مهارت دارد.
روش گردش علمي
روش گردش علمي گامي براي مطالعه جامعه است که با توجه به هدفهاي معين آموزشي، از طرف معلم و دانشآموزان طراحي و تنظيم ميشود. گردش علمي و مطالعه محيط و اجتماع باعث ميشود که دانشآموزان تجربيات شخصي و دست اول از اشياء، محلها و مکانهاي متفاوت و ساير موارد که در کلاس نميتوان آنها را فراهم کرد، بدست آورند. گردش علمي عامل بسيار قوي جهت تشويق دانشآموزان براي مطالعه و تحقيق است. همچنين فرصت خوبي براي دانشآموزان بوجود ميآورد تا حس همکاري بين خود را تقويت کنند.
انواع گردش علمي
1- گردش علمي کوتاه مدت
2- گردش علمي در محيط مدرسه
3- گردش علمي روزانه
4- گردش علمي هفتگي
ويژگيهاي يک گردش علمي خوب
1- داشتن هدف: هدف گردش علمي بايد کاملاً مشخص باشد ؛ يعني در يک گردش علمي چه چيزي بايد ياد گرفته شود.
2- داشتن برنامه: گردش علمي در صورتي مفيد خواهد بود که از روي طرح و نقشه قبلي انجام شود.
3- شناسايي محل: معلم بايد محل مورد نظر را از قبل انتخاب و از شرايط و امکانات آن بازديد کند تا در حين گردش علمي مشکلاتي پيش نيايد.
4- گروه بندي دانش آموزان: معلم بايد دانش آموزان را با توجه به موقعيت محل بازديد، گروه بندي نمايد.
5- اجازه از اولياء: در گردشهاي علمي يک روزه و بيشتر بايد از اولياء دانش آموزان اجازه گرفت.
6- فعاليتهاي ضمن گردش علمي: معلم بايد در حين گردش علمي، فعاليتهاي دانش آموزان را زير نظر گرفته و هدايت کند، بازديد را بر طبق زمان به پيش ببرد و به گونهاي برنامهريزي کند که تمامي دانش آموزان در جمع آوري اطلاعات شرکت فعال داشته باشند.
7- فعاليتهاي بعد از گردش علمي: پس از گردش علمي لازم است که دانش آموزان فعاليتهاي متنوعي را در کلاس انجام دهند که با توجه به هدف گردش علمي ممکن است محدود يا گسترده باشد.
معيارهاي موفقيت
1- مفيد بودن: مفيد بودن به اين معني است که معلم و دانش آموزان به بيشتر اهداف خود در گردش علمي برسند.
2- فعال بودن دانش آموزان: در گردش علمي فردفرد دانش آموزان بايد درگير فعاليت مختلف باشند.
3- هيجان انگيز بودن: تقسيم بندي گروهي دانش آموزان و محول کردن کاري براي هر گروه، نوعي رقابت و هيجان را در آنها ايجا دميکند.
4- اقتصادي بودن: ارزش زماني و مالي گردش علمي بايد با نتيجه آن سنجيده شود ؛ بعنوان مثال، وقتي جنگلي در نزديکي شهر وجود دارد، ديگر نيازي نيست که براي رفتن به آنجا اتوبوس کرايه کنيم.
روش پرسش و پاسخ
پرسش و پاسخ روشي است که معلم به وسيله آن دانشآموزان را به تفکر درباره مفهومي جديد يا بيان مطلبي تشويق ميکند. در اين روش معلم هنگام جلب توجه دانش آموز به مطلب يا درس جديد، مستقيماً به بيان مطلب نميپردازد، بلکه با طرح سؤالات برنامهريزي شده و از طريق پرسشهاي متوالي، ذهن دانشآموزان را در مسير مطالب و مفاهيم جديد قرار ميدهد. روش پرسش و پاسخ، براي مرور مطالبي که قبلاً آموخته شده و يا ارزشيابي از ميزان درکي که دانشآموزان از مفهوم درس دارند و همچنين براي پرورش قدرت تفکر و استدلال آنها بسيار مؤثر است. در اين روش، سؤالات بايد با توجه به زمينههاي علمي دانشآموزان طرح گردند و به گونهاي مطرح شوند که در آنان ايجاد انگيزه نمايد.
در کلاسهاي پرجمعيت معلم بايد روشي اتخاذ کند که تمامي دانشآموزان بتوانند در جريان فعاليتهاي آموزشي قرار گيرند و بصورت فعال به پرسش و پاسخ بپردازند. در اين روش معلم بايد به دانشآموزان فرصت کافي براي تفکر، تأمل و پاسخ دادن بدهد. بطور کلي هدف از پرسش و پاسخ، تشخيص و تحريک تفکر، تواناييها، علايق، تقويت قدرت استدلال و قضاوت، استفاده از تجارب و دانستنيهاي گذشته و ايجاد اعتماد به نفس در دانشآموزان است.
اصول پرسش و پاسخ
1- وجود سئوال يا مسئله که کنجکاوي دانشآموزان را برميانگيزد و آنان را وادار به تلاش ذهني کند.
2- طرح سئوالات متوالي براي تداوم فعاليتهاي ذهني.
3- هدايت تلاش ذهن، براي کشف آگاهانه مسئله به طوري که نتيجه آن به خلاقيت فکري و کسب دانش منجر شود.
محاسن روش پرسش و پاسخ
1- موجب تقويت اعتماد به نفس در دانش آموزان ميشود.
2- منجر به ايجاد علاقه و تفکر خلاق در دانش آموزان ميشود.
3- استدلال و قدرت اظهار نظر دانش آموزان را تقويت ميکند.
4- دانش آموزان را به شرکت در بحث و فعاليتهاي آموزشي و در نتيجه يادگيري مؤثر تشويق ميکند.
5- انگيزه فعاليت، مطالعه و تحقيق را در دانش آموزان افزايش ميدهد.
روش نمايشي
روش نمايشي بر مشاهده و ديدن استوار است و اولين روشي است که بشر به کار برده است. در اين روش دانش آموزان مهارت خاصي را از طريق مشاهده و ديدن فرا ميگيرند. معلم قبل از شروع به کار بايد هدف تدريس را مشخص کند. در اين روش معلم عملاً جريان کاري، مثلاً، تهيه يک ماده شيميايي را در برابر چشم دانش آموزان انجام ميدهد و سپس آنها همان کار را شخصاً تکرار ميکنند ؛ همچنين معلم بايد سؤالاتي را که انتظار دارد دانش آموزان در پايان تدريس پاسخ دهند، مطرح سازد. با استفاده از اين روش ميتوان، مهارتي را به تعداد زيادي از دانش آموزان و در طي زماني کوتاه آموزش داد. مهمترين حُسن اين روش، آموزش به کمک اشياء واقعي و حقيقي است. روش نمايشي براي درسهايي که جنبه عملي و فني دارند، مانند شيمي و کارهاي هنري کاربرد دارد و براي آموزش مهارتها، بهترين و مناسبترين روش است. معلم براي استفاده از روش نمايش دادن، ناچار است از روش سخنراني نيز استفاده کند. در اين روش معلم بايد با طرز کار اشياء و يا ساختن آنها آشنا باشد، تا به آساني بتواند آنها را براي دانش آموزان نمايش دهد.
مراحل اجراي روش نمايشي
1- مرحله آمادگي: در اين مرحله معلم بايد هدف از تدريس را دقيقاً مشخص کند و وسايل کار را قبل از انجام نمايش در کلاس آماده نمايد.
2- مرحله توضيح: معلم هدفهاي تعيين شده را براي دانشآموزان توضيح ميدهد ؛ البته بايد روي نکات مهم و کليدي بيشتر تأکيد شود.
3- مرحله نمايش: در اين مرحله معلم بايد عمليات ضروري را که به کسب مهارت منجر ميشود، براي دانش آموزان توضيح دهد ؛ البته بسياري از معلمان در هنگام اجراء، مرحله توضيح و مرحله نمايش دادن را با هم ادغام ميکنند.
4- مرحله آزمايش و سنجش: پس از اتمام تدريس بايد چند نفر از دانش آموزان و در صورت امکان تمامي آنها، عمل نمايش را تکرار کنند، تا ازاين طريق هم معلم بازخورد تدريس خود را دريافت کند وهم براي دانش آموزان نکته ابهامي باقي نماند.
